ΠΕΡΙΚΛΗ "ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ" (της αποφοίτου μας Κορίνας Παπαλουκά)

Τον ίδιο χειμώνα οι Αθηναίοι κρατώντας το πατροπαράδοτο έθιμο κήδευσαν με δημόσια τελετή τους πρώτους που σκοτώθηκαν σ’ αυτόν τον πόλεμο με τον εξής τρόπο. Εκθέτουν τα οστά των νεκρών για δύο μέρες, αφού φτιάξουν εξέδρα, και φέρνει ο καθένας στο δικό του, ό,τι θέλει (ή αν θέλει κάτι). Και όταν έρθει η ώρα της εκφοράς, άμαξες μεταφέρουν οστεοθήκες κυπαρισσένιες, μία (οστεοθήκη) για κάθε φυλή. Και βρίσκονται τα οστά (στην οστεοθήκη της φυλής) στην οποία ανήκε ο καθένας. Και ένα φέρετρο σκεπασμένο με νεκρικό σεντόνι το μεταφέρουν στα χέρια άδειο, αυτό των εξαφανισμένων, οι οποίοι δε βρέθηκαν για περισυλλογή και ταφή. Και παίρνει μέρος στη νεκρώσιμη πομπή όποιος θέλει και από τους πολίτες και από τους ξένους, και οι γυναίκες, που είναι συγγενείς, παρευρίσκονται μοιρολογώντας πάνω στον τάφο. Σους θάβουν λοιπόν στο δημόσιο νεκροταφείο, το οποίο βρίσκεται στο μεγαλύτερο προάστιο της πόλης, και πάντα σ’αυτό θάβουν τους νεκρούς των μαχών, εκτός βέβαια από εκείνους που έπεσαν στον Μαραθώνα. Εκείνων την ανδρεία, επειδή την έκριναν ξεχωριστή, γι’αυτό (εκεί) έκαναν και τον τάφο τους. Και όταν τους σκεπάσουν με χώμα, άνδρας εκλεγμένος από την πόλη, ο οποίος όχι μόνο φαίνεται πολύ συνετός, αλλά και επιβάλλεται με το κύρος του, λέει πάνω από τον τάφο τους τον έπαινο που αρμόζει. Και μετά από αυτό φεύγουν. Μ’ αυτόν τον’τρόπο λοιπόν γίνεται η ταφή. Και σ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου, σε κάθε παρόμοια περίπτωση, κρατούσαν το έθιμο. Και εκλέχτηκε λοιπόν να μιλήσειγι’ αυτούς εδώ τους πρώτους (νεκρούς) ο Περικλής ο γιος του Ξανθίππου. Και όταν έφτασε η ώρα, αφού προχώρησε από τον τάφο σε εξέδρα, που την είχαν κάνει υψηλή, για να ακούγεται σε όσο το δυνατό μεγαλύτερο μέρος του συγκεντρωμένου πλήθους, έλεγε περίπου τα εξής λόγια:

"Οι περισσότεροι βέβαια από όσους έχουν μιλήσει ως τώρα εδώ επαινούν αυτόν που πρόσθεσε στην καθιερωμένη συνήθεια (τελετή) το λόγο αυτό, γιατί θεωρούν ότι είναι καλό να εκφωνείται αυτός προς τιμήν των νεκρών των πολέμων. Σε μένα όμως θα φαινόταν πως είναι αρκετό σε ανθρώπους που αποδείχτηκαν γενναίοι με έργα, με έργα να εκδηλώνονται και οι τιμές, όπως αυτά που τώρα βλέπετε ότι παρασκευάστηκαν με δημόσια φροντίδα γι’ αυτήν εδώ την ταφή, και να μην εξαρτάται η αξιοπιστία της αρετής πολλών από έναν άνδρα, αν μιλήσει καλά ή άσχημα. Γιατί είναι δύσκολο να μιλήσει κανείς με επιτυχία σε θέμα που με πολύ κόπο εξασφαλίζεται η εντύπωση ότι (ο ρήτορας) λέει την αλήθεια. Γιατί αυτός που έχει άμεση γνώση και άρα είναι ευνοϊκός ακροατής ίσως να νομίσει ότι αυτά λέγονται κάπως κατώτερα από αυτά που θέλει (να ακούσει ή να λεχθούν) και από αυτά που γνωρίζει καλά (ότι έγιναν), και αυτός πάλι που δεν τα γνωρίζει ίσως νομίσει, από φθόνο, ότι μερικά διογκώνονται, αν τύχει να ακούσει κάτι που ξεπερνά τη δύναμή του. Γιατί οι έπαινοι που λέγονται για τους άλλους είναι ανεκτοί μέχρι αυτό, ως το σημείο που ο καθένας νομίζει ότι και ο ίδιος είναι ικανός να κατορθώσει κάτι από αυτά που άκουσε. Επειδή όμως αμέσως φθονούν, γι’ αυτό και δεν πιστεύουν, σ’ ό,τι ξεπερνά τις δυνάμεις τους από εκείνα (που άκουσε ο καθένας). Επειδή όμως αυτά δοκιμάστηκαν από τους παλαιούς και κρίθηκαν πως έτσι (που έχουν) είναι καλά, πρέπει και εγώ ακολουθώντας το έθιμο να προσπαθήσω να ικανοποιήσω, όσο το δυνατόν περισσότερο, την επιθυμία και την προσδοκία του καθενός από σας".

ΜΙΑ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗ ΑΠΟΔΟΣΗ (ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ) ΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΤΟΥ "ΕΠΙΤΑΦΙΟΥ"

[35] Οἱ περισσότεροι ἀπὸ ὅσους ὡς τώρα ἔχουν μιλήσει ἀπὸ τὸ βῆμα αὐτὸ συνηθίζουν νὰ ἐπαινοῦν ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος στὸν νόμο ποὺ διέπει τὴν ταφὴ τῶν νεκρῶν πρόσθεσε τὴν διάταξη αὐτὴ περὶ ἐπιταφίου λόγου, γιατὶ θεωροῦν ὅτι ἀξίζει τὸν κόπο νὰ ἀπονέμεται μιὰ τέτοια τιμὴ στοὺς νεκροὺς τῶν πολέμων κατὰ τὸν ἐνταφιασμό τους. Σὲ μένα ἐν τούτοις θὰ φαινόταν ὅτι εἶναι προτιμότερο, οἱ τιμὲς ποὺ ἀπονέμονται σὲ ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι ἀναδείχθηκαν γενναῖοι με τὰ ἔργα τους, νὰ ἐκδηλώνονται καὶ αὐτὲς μὲ ἔργα μόνο, ὅπως εἶναι π.χ. αὐτές, τὶς ὁποῖες τώρα βλέπετε γύρω ἀπὸ τὸν ἐνταφιασμό τους, ποὺ ἔγινε δημοσίᾳ δαπάνῃ, καὶ ὄχι νὰ ἐξαρτῶνται οἱ ἀρετὲς τῶν πολλῶν ἀπὸ τὴν ἱκανότητα ἢ τὴν ἀνικανότητα ἑνὸς ἀνθρώπου, νὰ κανονίζεται δηλαδὴ ἡ περὶ αὐτῶν ἐκτίμηση τῶν ἀκροατῶν ἀπὸ τὴν εὐφράδεια ἢ μὴ εὐφράδεια τοῦ ρήτορα. Γιατὶ εἶναι δύσκολο πράγμα νὰ μιλήσει κανεὶς ἀντικειμενικὰ (χωρὶς δηλαδὴ νὰ πεῖ οὔτε λιγότερα οὔτε περισσότερα ἀπὸ ὅ,τι πρέπει) γιὰ κάποιο θέμα, γιὰ τὸ ὁποῖο εἶναι δύσκολο νὰ ἐξακριβωθεῖ καὶ αὐτὴ ἀκόμα ἡ ἁπλὴ ἰδέα, ὅτι τὰ λεγόμενα ἀπὸ τὸν ρήτορα εἶναι ἀληθινά. Γιατὶ ὁ ἀκροατής, ὁ ὁποῖος γνωρίζει τὰ πράγματα καὶ εἶναι εὐνοϊκὰ διατεθειμένος πρὸς αὐτοὺς ποὺ τὰ ἔπραξαν, θὰ σχημάτιζε ἴσως τὴν ἰδέα, ὅτι αὐτὰ ἐκτέθηκαν κάπως κατώτερα ἀπὸ ὅ,τι αὐτὸς γνωρίζει καὶ ἐπιθυμεῖ, ἐνῶ ἀντίθετα, ὅποιος τὰ ἀγνοεῖ, θὰ σκεπτόταν ὅτι μερικὰ ἐκτέθηκαν ἀρκετὰ μεγαλοποιημένα, καὶ αὐτὸ ἀπὸ φθόνο, τὸν ὁποῖο δοκιμάζει ὁ ἄνθρωπος, ὅταν ἀκούει κάτι τὸ ὁποῖο ὑπερβαίνει τὶς δικές του φυσικὲς δυνάμεις. Γιατὶ οἱ ἄνθρωποι ἀνέχονται τοὺς ἐπαίνους ποὺ λέγονται γιὰ ἄλλους μόνο ἐφόσον κάθε ἀκροατὴς ἔχει τὴ γνώμη, ὅτι καὶ αὐτὸς εἶναι ἱκανὸς νὰ πράξει κάτι ἀπὸ αὐτὰ ποὺ ἀκούει. Ἐνῶ γιὰ κάθε τί, τὸ ὁποῖο εἶναι ἀνώτερο ἀπὸ τὶς δυνάμεις του, αἰσθάνεται διὰ μιᾶς φθόνο καὶ δυσπιστία. Ἐφόσον ὅμως οἱ πρόγονοί μας ἔκριναν ὅτι μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο πρέπει νὰ γίνονται τὰ πράγματα αὐτά, πρέπει κι ἐγὼ νὰ ἀκολουθήσω τὸ ἔθιμο αὐτὸ καὶ νὰ προσπαθήσω νὰ ἱκανοποιήσω τὴν ἐπιθυμία καὶ τὴν γνώμη τοῦ καθενός σας ὅσο μπορέσω περισσότερο.

[36] Θὰ μιλήσω πρῶτα πρῶτα γιὰ τοὺς προγόνους μας. Διότι εἶναι δίκαιο, ἀλλὰ συγχρόνως καὶ πρέπον, σὲ μιὰ τέτοια περίσταση, κατὰ τὴν ὁποία θρηνοῦμε καὶ ἐγκωμιάζουμε τοὺς νεκρούς μας, νὰ τοὺς ἀπονέμεται ἡ τιμὴ αὐτὴ νὰ μνημονεύονται πρῶτοι. Γιατὶ δὲν ὑπῆρξαν οὔτε μία στιγμή, κατὰ τὴν ὁποία νὰ ἔπαυσαν νὰ κατοικοῦν τὴν χώρα αὐτή, καὶ χάρις στὴν ἀνδρεία τοὺς διαφύλατταν τὴν ἐλευθερία της ἀπὸ γενεὰ σὲ γενεὰ μέχρι τῶν ἡμερῶν μας καὶ μᾶς τὴν παράδωσαν ἐλεύθερη. Καὶ ἐκεῖνοι λοιπὸν εἶναι ἄξιοι ἐπαίνου ἀλλὰ ἀκόμη περισσότερο οἱ πατέρες μας. Γιατὶ ἐπὶ πλέον ἐκείνων, τὰ ὁποῖα κληρονόμησαν, ἀπέκτησαν μὲ πολλοὺς κόπους καὶ κληροδότησαν σὲ μᾶς τοὺς σημερινοὺς ὅλη αὐτὴ τὴν ἐπικράτεια ποὺ κατέχουμε σήμερα. Τὸ δὲ ἔργο τῆς περαιτέρω βελτίωσης, τὸ ἐπιτελέσαμε ἐμεῖς οἱ ἴδιοι ποὺ εἴμαστε συγκεντρωμένοι ἐδῶ, οἱ ὁποῖοι βρισκόμαστε ἀκόμη σὲ αὐτὴν ἀκριβῶς τὴν ἡλικία μας, καὶ ἐμεῖς ἐφοδιάσαμε τὴν πόλη μας μὲ ὅλα τὰ πράγματα, ὥστε νὰ εἶναι αὐταρκέστατη καὶ γιὰ πόλεμο καὶ γιὰ εἰρήνη. Ἀπὸ ὅλα δὲ αὐτὰ ἐγὼ ὅσα μὲν ἀναφέρονται σὲ πολεμικὰ κατορθώματα, μὲ τὰ ὁποῖα ἔγινε ἡ κάθε μιὰ κατάκτηση, ἢ ἀφοροῦν τὴν ἐνεργητικότητα, μὲ τὴν ὁποία ἀποκρούσαμε, εἴτε ἐμεῖς οἱ σημερινοὶ εἴτε οἱ πρόγονοί μας, τοὺς ἑκάστοτε ἐπελθόντες ἐναντίον μας Βαρβάρους ἢ Ἕλληνες, ὅλα αὐτά, θὰ τὰ παραλείψω, γιατὶ δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἀπεραντολογῶ ἐνώπιον ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι τὰ γνωρίζουν. Ἀλλὰ μὲ ποιὸν τρόπο φθάσαμε στὸ σημεῖο αὐτὸ τῆς δύναμης ποὺ εἴμαστε σήμερα, καὶ μὲ ποιὰ μορφὴ πολιτεύματος καὶ μὲ ποιὲς συνήθειες ἔγινε μεγάλη ἡ δύναμή μας, ὅλα αὐτὰ θὰ ἀναπτύξω πρῶτα, καὶ ἔπειτα θὰ προχωρήσω στὸ ἐγκώμιο αὐτῶν ἐδῶ τῶν νεκρῶν, γιατὶ νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἀνάρμοστο νὰ λεχθοῦν αὐτὰ καὶ γιὰ τὴν παροῦσα περίσταση, καὶ δὲν εἶναι ἀνώφελο νὰ τὰ ἀκούσουν ὅλοι οἱ παρευρισκόμενοι, ἀστοὶ καὶ ξένοι.

[37] Ἔχουμε λοιπόν πολίτευμα, τὸ ὁποῖο δὲν ἀντιγράφει τοὺς νόμους ἄλλων, μᾶλλον δὲ ἐμεῖς οἱ ἴδιοι εἴμαστε ὑπόδειγμα σὲ μερικοὺς παρὰ μιμούμαστε ἄλλους. Καὶ ὀνομάζεται μὲν δημοκρατία, γιατὶ ἡ διοίκηση εἶναι στὰ χέρια τῶν πολλῶν καὶ ὄχι τῶν ὀλίγων, ἔναντι δὲ τῶν νόμων εἶναι ὅλοι ἴσοι στὶς ἰδιωτικές τους διαφορές, ἐνῶ ὡς πρὸς τὴν θέση τους στὸν δημόσιο βίο κάθε ἕνας προτιμᾶται γιὰ ἕνα ἀπὸ τὰ δημόσια ἀξιώματα ἀνάλογα μὲ τὴν ἐπίδοση τὴν ὁποία σημειώνει σὲ αὐτά, δηλαδὴ ἡ δημόσιά του σταδιοδρομία ἐξαρτᾶται μᾶλλον ἀπὸ τὴν ἀτομική του ἀξία καὶ ὄχι ἀπὸ τὴν κοινωνικὴ τάξη, ἀπὸ τὴν ὁποία προέρχεται, οὔτε πάλι ἕνας, ὁ ὁποῖος εἶναι μὲν φτωχὸς ἔχει ὅμως τὴν ἱκανότητα νὰ παράσχει κάποια ὑπηρεσία στὴν πατρίδα του, ἐμποδίζεται σὲ αὐτὸ ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι εἶναι ἄγνωστος. Ζοῦμε δὲ σὰν ἐλεύθεροι ἄνθρωποι, καὶ σὰν πολίτες στὸν δημόσιο βίο καὶ σὰν ἄτομα στὸν ἰδιωτικό, στὶς ἐπιδιώξεις μας τῆς καθημερινῆς ζωῆς, κατὰ τὶς ὁποῖες δὲν κοιτᾶμε ὁ ἕνας στὸν ἄλλον μὲ καχυποψία, δὲν θυμώνουμε μὲ τὸν γείτονά μας, ὅταν κάνει ὅ,τι τοῦ ἀρέσει, οὔτε παίρνουμε μία φυσιογνωμία σκυθρωπή, ἡ ὁποία μπορεῖ νὰ μὴν βλάπτει τὸν ἄλλο, πάντως ὅμως εἶναι δυσάρεστη. Ἐνῶ δὲ στὴν ἰδιωτική μας ζωὴ συναναστρεφόμαστε μεταξύ μας χωρὶς νὰ ἐνοχλεῖ ὁ ἕνας τὸν ἄλλον, στὴν δημόσιά μας ζωή, σὰν πολίτες, ἀπὸ σεβασμὸ πρὸ πάντων δὲν παραβαίνουμε τοὺς νόμους, ὑπακοῦμε δὲ στοὺς ἑκάστοτε κατέχοντες τὰ δημόσια ἀξιώματα καὶ στοὺς νόμους, πρὸ περισσότερο σὲ ἐκείνους ἀπὸ τοὺς νόμους, ποὺ ἔχουν θεσπιστεῖ γιὰ ὑποστήριξη τῶν ἀδικούμενων, καὶ σὲ ἄλλους, οἱ ὁποῖοι ἂν καὶ ἄγραφοι, ἡ παράβασή τους φέρνει πανθομολογούμενη ντροπὴ στοὺς παραβάτες.

[38] Ἀλλὰ καὶ γιὰ τὸ πνεῦμα μας ἔχουμε ἐφεύρει πλείστους ὅσους τρόπους νὰ τὸ ἀνακουφίζουμε ἀπὸ τοὺς κόπους, μὲ ἑορταστικοὺς ἀγῶνες καὶ θυσίες, τὶς ὁποῖες ἔχουμε καθιερώσει καθ᾿ ὅλη τὴν διάρκεια τοῦ ἔτους, καὶ μὲ εὐπρεπῆ ἰδιωτικὰ οἰκήματα, ἡ δὲ εὐχαρίστηση τὴν ὁποία καθημερινὰ ἀπολαμβάνουμε ἀπὸ ὅλα αὐτά, διώχνει τὴν μελαγχολία. Λόγω δὲ τοῦ μεγάλου ἀριθμοῦ τῶν κατοίκων τῆς πόλης μας εἰσάγονται σὲ αὐτὴν προϊόντα ὅλου τοῦ κόσμου, καὶ συμβαίνει νὰ ἀπολαμβάνουμε ἔτσι τὰ προϊόντα τῶν ἄλλων χωρῶν μὲ ὅση οἰκειότητα καταναλώνουμε τὰ προϊόντα της Ἀττικῆς (σὰν νὰ εἶναι δηλαδὴ δικά μας).

[39] Ὑπερέχουμε δὲ ἀπὸ τοὺς ἀντιπάλους μας καὶ στὴν πολεμικὴ προετοιμασία κατὰ τὰ ἑξῆς: Τὴν πόλη μας π.χ. τὴν παρέχουμε ἀνοιχτή σε ὅλον τὸν κόσμο, καὶ ποτὲ δὲν ἀποκλείουμε κανέναν διώχνοντας τοὺς ξένους ἀπὸ ὁποιοδήποτε ἀκρόαμα ἢ θέαμα, ἀπὸ τὸ ὁποῖο, ἂν δὲν τὸ κρατήσουμε μυστικὸ καὶ τὸ δεῖ κανεὶς ἀπὸ τοὺς ἐχθρούς μας, εἶναι δυνατὸν νὰ ὠφεληθεῖ, καὶ αὐτὸ γιατὶ ἔχουμε ἐμπιστοσύνη ὄχι τόσο στὶς πολεμικὲς προετοιμασίες καὶ τὰ στρατηγήματα ὅσο στὴν ἔμφυτη γενναιότητά μας ὅσον ἀφορᾶ τὰ ἔργα. Στὸ ζήτημα δὲ πάλι τῆς ἀγωγῆς, ἐνῶ ἐκεῖνοι ὑποβάλλονται ἀπὸ τὴν νεαρή τους ἀκόμα ἡλικία σὲ συνεχῆ καὶ ἐπίπονη ἄσκηση, μὲ τὴν ὁποία ἐπιδιώκουν νὰ γίνουν γενναῖοι, ἐμεῖς ζοῦμε μὲ ὅλες τὶς ἀνέσεις καὶ ὅμως εἴμαστε ἐξ ἴσου πρόθυμοι νὰ ἀντιμετωπίσουμε τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους ἀντιμετωπίζουν καὶ αὐτοί. Καὶ νὰ ἡ ἀπόδειξη: ἐνῶ οἱ Λακεδαιμόνιοι ἐκστρατεύουν κατὰ τῆς χώρας μας μὲ ὅλους τοὺς τοὺς συμμάχους καὶ ποτὲ μόνοι, ἐμεῖς ἐπερχόμαστε κατὰ τῶν ἄλλων ἐντελῶς μόνοι, καὶ τὶς περισσότερες φορὲς νικᾶμε χωρὶς καμία δυσκολία τοὺς ἀντιπάλους μας, μολονότι ἐκεῖνοι μὲν μάχονται ὑπὲρ βωμῶν καὶ ἑστιῶν, ἐμεῖς δὲ εἴμαστε σὲ ξένο ἔδαφος. Καὶ κανεὶς ἀπὸ τοὺς ἐχθρούς μας δὲν ἀντιμετώπισε μέχρι σήμερα τὶς δυνάμεις μας ἑνωμένες, γιατὶ ἀφ᾿ ἑνὸς καταβάλλουμε πολλὲς φροντίδες ταυτόχρονα καὶ γιὰ τὸ ναυτικό μας, καὶ ἀφ᾿ ἑτέρου κατατέμνουμε τὶς δυνάμεις μας τοῦ πεζικοῦ καὶ τὶς στέλνουμε σὲ πολλὰ σημεῖα τῆς ἐπικράτειάς μας. Ἂν δὲ κάπου μὲ μέρος μόνο τῆς δύναμής μας συμπλακοῦν οἱ ἀντίπαλοί μας, τότε, ἂν μὲν νικήσουν, καυχῶνται ὅτι μᾶς νίκησαν ὅλους, ἂν δὲν νικηθοῦν, διακηρύσσουν ὅτι νικήθηκαν ἀπὸ ὅλους. Καὶ βέβαια, ἂν ἐμεῖς ἀντιμετωπίζουμε μὲ πολλὴ προθυμία τοὺς κινδύνους, μᾶλλον μὲ μιὰ ἀφροντισιὰ καὶ ἄνεση παρὰ μετὰ ἀπὸ ἐπίπονη ἄσκηση, καὶ μὲ ἀνδρεία, ἡ ὁποία ὀφείλεται ὄχι τόσο στὴν ἐπιβολὴ τῶν νόμων ὅσο στὴν φυσική μας εὐψυχία, ἔχουμε τὸ πλεονέκτημα ὅτι δὲν καταπονούμεθα προκαταβολικὰ γιὰ δεινά, τὰ ὁποῖα ἀνήκουν ἀκόμα στὸ μέλλον, καὶ ὅτι, ὅταν φθάσει ἡ ὥρα τῶν δεινῶν αὐτῶν, ἀποδεικνυόμαστε ὅτι δὲν εἴμαστε λιγότερο τολμηροὶ ἀπὸ ἐκείνους ποὺ μοχθοῦν ἀδιάκοπα. Δὲν εἶναι δὲ σὲ αὐτὰ μόνο ἀξιοθαύμαστη ἡ πόλη μας ἀλλὰ καὶ σὲ πολλὰ ἀκόμη.

[40] Φιλοκαλοῦμέν τε γὰρ μετ᾿ εὐτελείας καὶ φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας

Γιατὶ εἴμαστε λάτρεις τοῦ ὡραίου, ὅμως χωρὶς σπατάλη χρήματος, καὶ καλλιεργοῦμε τὸ πνεῦμα χωρὶς νὰ χάνουμε τὴν ἀνδρεία μας. Καὶ μεταχειριζόμαστε τὸν πλοῦτο περισσότερο σὰν μία εὐκαιρία δράσης παρὰ σὰν ἀφορμὴ κομπορρημοσύνης, τὸ νὰ ὁμολογεῖ δὲ κανεὶς τὴν φτώχειά του δὲν εἶναι ντροπή, εἶναι ὅμως αἰσχρότερο τὸ νὰ μὴν προσπαθεῖ νὰ τὴν ἀποφύγει μὲ τὴν ἐργασία. Ἐπὶ πλέον, οἱ ἴδιοι ἐμεῖς ὅλοι εἴμαστε σὲ θέση νὰ φροντίζουμε ταυτόχρονα γιὰ τὶς ἰδιωτικές μας ὑποθέσεις καὶ γιὰ τὶς ὑποθέσεις τῆς πόλης μας, καὶ ὅσοι ἀπὸ ἐμᾶς εἶναι απασχολημενοι μὲ ἰδιωτικὲς ἐπιχειρήσεις καὶ αὐτοὶ ἀκόμα κατέχουν τὰ πολιτικὰ ζητήματα στὴν ἐντέλεια. Γιατὶ εἴμαστε ὁ μόνος λαὸς ποὺ τὸν μὴ ἀναμειγνυόμενο καθόλου στὰ κοινὰ δὲν τὸν θεωροῦμε φιλήσυχο ἀλλὰ ἄχρηστο, καὶ οἱ μόνοι ποὺ ὅποτε δὲν τὰ ἐπινοοῦμε καὶ δὲν τὰ προτείνουμε οἱ ἴδιοι πάντως ἔχουμε τὴ δύναμη νὰ κρίνουμε σωστὰ τὰ λαμβανόμενα μέτρα, τοὺς δὲ λόγους δὲν τοὺς θεωροῦμε καθόλου ἐμπόδιο τῶν ἔργων, ἀλλὰ μᾶλλον θεωροῦμε σὰν ἐμπόδιο τὸ νὰ μὴν ἔχουμε κατατοπισθεῖ προφορικὰ σὲ ὅσα ἔχουμε νὰ κάνουμε, πρὶν καταπιαστοῦμε μὲ αὐτά. Γιατὶ ὑπερέχουμε ἀπὸ τοὺς ἄλλους καὶ ὡς πρὸς αὐτὸ ἀκόμη, ὅτι δηλαδὴ ἐμεῖς οἱ ἴδιοι ἀποφασίζουμε γιὰ ὅσα πρόκειται νὰ ἐπιχειρήσουμε καὶ ἐμεῖς οἱ ἴδιοι τὰ ἐπιχειροῦμε. Ἐνῶ ὡς πρὸς αὐτὸ οἱ ἄλλοι... σὲ αὐτοὺς ἡ μὲν ἀμάθεια τοὺς κάνει νὰ ἀποφασίζουν ἡ δὲ σκέψη τοὺς κάνει νὰ διστάζουν. Πιὸ τολμηροὶ ὅμως ἀπὸ ὅλους εἶναι σωστὸ νὰ θεωροῦνται ὅσοι γνωρίζουν μὲ σαφήνεια ποιὲς εἶναι οἱ συμφορὲς καὶ ποιὰ τὰ εὐχάριστα, καὶ ὅμως ἡ γνώση αὐτὴ δὲν τοὺς κάνει νὰ ἀποφεύγουν τοὺς κινδύνους. Ἀλλὰ καὶ στὰ ζητήματα τῆς καλωσύνης διαφέρουμε ἀπὸ τὴν πλειονότητα τῶν ἀνθρώπων. Γιατὶ ἐμεῖς τοὺς φίλους τους ἀποκτᾶμε μᾶλλον εὐεργετώντας παρὰ εὐεργετούμενοι ἀπὸ αὐτούς. Σταθερότερος δὲ φίλος εἶναι ὁ εὐεργετῶν τὸν ἄλλον, γιατὶ εἶναι φυσικὸ νὰ προσπαθεῖ νὰ διατηρεῖ τὴν ἀνάμνηση τῆς εὐεργεσίας μὲ τὸ νὰ φέρεται πάντοτε καλὰ πρὸς τὸν εὐεργετούμενο. Ἐνῶ ἀντιθέτως αὐτὸς ποὺ ὀφείλει τὴν εὐεργεσία εἶναι ψυχρότερος στὶς σχέσεις του, γιατὶ γνωρίζει, ὅτι πρόκειται νὰ ἀνταποδώσει τὴν καλωσύνη σὰν πληρωμὴ χρέους καὶ ὄχι γιὰ νὰ ἐξασφαλίσει τὴν εὐγνωμοσύνη τοῦ ἄλλου. Καὶ εἴμαστε οἱ μόνοι ποὺ βοηθᾶμε τὸν ἄλλο χωρὶς τὴν ἐλάχιστη ἀνησυχία, καὶ αὐτὸ μᾶλλον ἀπὸ τὴν ἐμπιστοσύνη ποὺ ἐμπνέει ἡ ἐλευθερία παρὰ ἀπὸ συμφεροντολογικοὺς ὑπολογισμούς.

[41] Ἀνακεφαλαιώνοντας λοιπὸν τὰ παραπάνω τονίζω, ὅτι ἡ ὅλη πόλη εἶναι σχολεῖο τῆς Ἑλλάδας καὶ ὅτι, κατὰ τὴ γνώμη μου, ὁ καθένας ἀπὸ ἐμᾶς ἔχει τὴν ἱκανότητα νὰ προσαρμοστεῖ πρὸς τὶς πλέον διαφορετικὲς μορφὲς δράσεως μὲ τὴν μεγαλύτερη εὐστροφία καὶ χάρη. Καὶ ὅτι αὐτὰ εἶναι μᾶλλον ἡ πραγματικὴ ἀλήθεια καὶ ὄχι ἁπλὴ κομπορρημοσύνη, κατάλληλη γιὰ τὴν παροῦσα περίσταση, τὸ ἀποδεικνύει αὐτὴ ἡ δύναμη τῆς πόλης, τὴν ὁποία ἀποκτήσαμε μὲ τὶς ἱκανότητές μας αὐτές. Γιατὶ εἶναι ἡ μόνη πόλη ἀπὸ τὶς σημερινὲς ποὺ ὅταν δοκιμάζεται ἀποδεικνύεται ἀνώτερή της φήμης της, καὶ ἡ μόνη, ἢ ὁποία οὔτε στὸν ἐχθρό, ποὺ τῆς ἐπιτίθεται, δίνει ἀφορμὴ νὰ ἀγανακτήσει μὲ ὅσα παθαίνει ἀπὸ τέτοιους ἀντιπάλους, οὔτε στοὺς ὑπηκόους της δίνει ἀφορμὴ γιὰ παράπονα, γιατὶ τάχα ἐξουσιάζονται ἀπὸ ἀνάξιους νὰ ἔχουν τὴν ἐξουσία. Ἡ δύναμή μας δὲ αὐτὴ δὲν εἶναι βέβαια χωρὶς ἀποδείξεις, ἀλλὰ ὑπάρχουν μεγαλοπρεπῆ μνημεῖα αὐτῆς, γιὰ τὰ ὁποῖα μᾶς θαυμάζουν» οἱ σύγχρονοί μας καὶ θὰ μᾶς θαυμάζουν καὶ οἱ μελλοντικὲς γενιές, καὶ μάλιστα χωρὶς νὰ χρειαζόμαστε τοὺς ἐπαίνους οὔτε τοῦ Ὁμήρου οὔτε κανενὸς ἄλλου, τοῦ ὁποίου οἱ στίχοι εἶναι δυνατὸν νὰ εὐχαριστήσουν πρὸς στιγμήν, θὰ ἔλθει ὅμως ἡ πραγματικότητα, ἡ ὁποία θὰ ἀποκαλύψει ψεύτικη τὴν ἰδέα ποὺ σχηματίστηκε γιὰ τὰ πράγματα, ἀλλὰ γιατὶ ὁλόκληρη τὴ θάλασσα καὶ τὴν ξηρὰ τὴν ἐξαναγκάσαμε νὰ γίνει προσιτὴ στὴν τόλμη μας, ἱδρύσαμε δὲ παντοῦ αἰώνια μνημεῖα καὶ τῆς φιλίας μας καὶ τῆς ἔχθρας μας. Ὑπὲρ αὐτῆς λοιπὸν τῆς πόλης καὶ αὐτοὶ ἐδῶ λοιπὸν πολέμησαν γενναία καὶ βρῆκαν τὸν θάνατο, γιατὶ δὲν μποροῦσαν νὰ ἀνεχθοῦν τὴν στέρησή της, καὶ ἀπὸ ἐμᾶς τοὺς ἀπομένοντες στὴν ζωὴ ὁ καθένας πρέπει νὰ ἔχει τὴν προθυμία νὰ μοχθήσει γι᾿ αὐτήν.

[42] Γι᾿ αὐτὸν λοιπὸν τον λόγο μακρηγόρησα γιὰ ὅσα ἀφοροῦν τὴν πόλη, ἀφ᾿ ἑνὸς μὲν δηλαδὴ γιατὶ ἤθελα νὰ σᾶς δείξω, ὅτι ἐμεῖς δὲν ἀγωνιζόμαστε γιὰ τὸν ἴδιο σκοπό, γιὰ τὸν ὁποῖο ἀγωνίζονται ὅσοι δὲν ἔχουν κανένα ἀπὸ αὐτὰ τὰ πλεονεκτήματα σὲ ἴσο βαθμὸ μὲ μᾶς, καὶ ἀφ᾿ ἑτέρου γιατὶ μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο ἤθελα νὰ κάνω φανερό με ἀποδείξεις, ὅτι εἶναι δίκαιο τὸ ἐγκώμιο τῶν ἀνδρῶν αὐτῶν, γιὰ τοὺς ὁποίους μιλάω τώρα. Καὶ ἔχω ἤδη ἀναφέρει τὰ κυριότερα σημεῖα τούτου τοῦ ἐγκωμίου. Γιατὶ ὅσα εἶπα γιὰ τὴν πόλη γιὰ νὰ τὴν ἐξυμνήσω, εἶναι στολίδια, μὲ τὰ ὁποῖα τὴν στόλισαν οἱ ἀρετὲς αὐτῶν ἐδῶ καὶ ἄλλων ὁμοίων με αὐτούς, καὶ πολὺ λίγοι Ἕλληνες ὑπάρχουν, γιὰ τοὺς ὁποίους μπορεῖ νὰ λεχθεῖ, ὅ,τι μπορεῖ νὰ λεχθεῖ γι᾿ αὐτοὺς ἐδῶ, ὅτι δηλαδὴ φήμη τοὺς ἰσοσταθμίζει τὰ ἔργα τους. Ἔχω δὲ τὴ γνώμη, ὅτι θάνατος σὰν αὐτὸν ἐδῶ τῶν προκείμενων νεκρῶν παρέχει τὸ ἀληθινὸ μέτρο τῆς ἀξίας ἑνὸς ἀνθρώπου, καὶ ἄλλοτε μὲν εἶναι ὁ πρῶτος ποὺ τὴν προαναγγέλλει ἄλλοτε δὲ ὁ τελευταῖος ποὺ τὴν ἐπισφραγίζει. Γιατὶ καὶ ἐκεῖνοι ἀκόμη ποὺ ὑστεροῦν κατὰ τὰ ἄλλα, δικαιοῦνται νὰ προβάλλουν γιὰ ὑπεράσπισή τους τὴν ἀνδραγαθία, τὴν ὁποία ἐπέδειξαν κατὰ τοὺς πολέμους, μαχόμενοι ὑπὲρ τῆς πατρίδας. Γιατὶ ἐξέλειψαν τὸ κακὸ διὰ τοῦ καλοῦ, καὶ μὲ τὶς καλές τους ὑπηρεσίες σὰν ὑπερασπιστὲς τῆς πατρίδας τὴν ὠφέλησαν περισσότερο ἀπ᾿ ὅσο τὴν ἔβλαψαν μὲ τὰ τυχὸν σφάλματά τους στὴν ἰδιωτική τους ζωή. Ἀπὸ αὐτοὺς ὅμως ἐδῶ κανεὶς δὲν δείχθηκε δειλὸς μπροστὰ στὸν θάνατο ἐξ αἰτίας τοῦ πλούτου του, δὲν προτίμησε δηλαδὴ νὰ συνεχίσει τὴν ἀπόλαυσή του, οὔτε ἀπέφυγε τὸν κίνδυνο ἐξ αἰτίας τῆς φτώχειάς του, ἀπὸ τὴν ἐλπίδα δηλαδὴ ὅτι μπορεῖ νὰ τὴν ἀποφύγει ἐπὶ τέλους κάποτε καὶ νὰ γίνει πλούσιος. Ἀλλὰ περισσότερο ἀπὸ ὅλα τὰ ἀγαθὰ πόθησαν τὴν τιμωρία τῶν ἐχθρῶν τους, καὶ συνάμα θεώρησαν ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐνδοξότερος κίνδυνος ἀπὸ αὐτὸν ἐδῶ, καὶ γιὰ τοῦτο προθυμοποιήθηκαν νὰ ριφθοῦν σὲ αὐτόν, γιὰ νὰ ἐκδικηθοῦν τοὺς ἐχθρούς τους ἀφ᾿ ἑνός, καὶ γιὰ νὰ ἐπιδιώξουν τὴν ἀπόκτηση τῶν ἀγαθῶν αὐτῶν ἀφ᾿ ἑτέρου, τὴν μὲν ἀβεβαιότητα δηλαδὴ τῆς ἐπιτυχίας τὴν ἐμπιστεύθηκαν στὴν ἐλπίδα, ὡς πρὸς δὲ τὸν κίνδυνο τοῦ θανάτου ποὺ βρισκόταν μπροστὰ τοὺς κατὰ τὴν μάχη ἦταν ἀποφασισμένοι νὰ στηριχθοῦν στὸν ἑαυτό τους καὶ μόνο. Καὶ μέσα στὴ μάχη θεώρησαν πάντα προτιμότερο νὰ ἀντισταθοῦν καὶ νὰ βροῦν τὸν θάνατο παρὰ νὰ σωθοῦν τρεπόμενοι σὲ φυγή, καὶ γι᾿ αὐτὸ ἀπέφευγαν τὴν αἰσχρὴ φήμη τῆς δειλίας, καὶ ὑπέβαλαν τὰ σώματά τους σὲ ὅλα τὰ δεινά της μάχης, σὲ μιὰ δὲ κρίσιμη στιγμή, ποὺ ἦταν στὰ χέρια τῆς τύχης, στὸ ὕψος τῆς δόξας μᾶλλον παρὰ τοῦ τρόμου, βρῆκαν τὸν θάνατο.

[43] Καὶ αὐτοὶ μὲν ἐδῶ τέτοιου εἴδους ἄνθρωποι ὑπῆρξαν, ἀντάξιοί της πατρίδας τους. Σεῖς δὲ οἱ ἐπιζῶντες πρέπει νὰ εὔχεσθε, τὸ γενναῖο σας φρόνημα ἀπέναντι στοὺς ἐχθροὺς νὰ εἶναι περισσότερο τυχερὸ ἀπὸ αὐτὸ τῶν προηγούμενων νεκρῶν, μὲ κανέναν ὅμως τρόπο νὰ καταδέχεσθε νὰ εἶναι λιγότερο τολμηρό, καὶ νὰ μὴν κρίνετε τὴν ἀξία τοῦ φρονήματος αὐτοῦ ἀπὸ τοὺς ἐπαίνους τοῦ ρήτορα μόνο, ὁ ὁποῖος θὰ μποροῦσε νὰ τὴν μεγαλοποιήσει ὅσο ἤθελε ἐνώπιόν σας (ἂν καὶ σεῖς τὰ ξέρετε τὸ ἴδιο καλὰ μὲ αὐτόν), ἀναφέροντας ὅλα τὰ καλὰ ποὺ ὑπάρχουν στὴν ἄμυνα ἐναντίον τῶν ἐχθρῶν, ἀλλὰ μᾶλλον νὰ παρατηρεῖτε καθημερινὰ τὴ δύναμη τῆς πόλης, ὅπως αὐτὴ παρουσιάζεται μὲ ἔργα, καὶ νὰ κυριεύεσθε λίγο ἀπὸ ἔρωτα πρὸς αὐτήν, καὶ ὅταν σᾶς φανεῖ ὅτι εἶναι μεγάλη, νὰ συλλογίζεσθε ὅτι ὅλα αὐτὰ τὰ ἀπέκτησαν ἄνθρωποι τολμηροὶ ποὺ εἶχαν συναίσθηση τοῦ καθήκοντός τους, καὶ κατὰ τὴν ὥρα τῆς μάχης εἶχαν πάντοτε μπροστὰ στὰ μάτια τοὺς τὸν φόβο τοῦ ντροπιάσματος, ὅσες φορὲς δὲ ἀποτύγχαναν σὲ κάποια τοὺς προσπάθεια, δὲν νόμιζαν ὅτι γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ ἔπρεπε νὰ στερήσουν καὶ τὴν πόλη ἀπὸ τὶς ὑπηρεσίες τους, ἀλλὰ συνεισέφεραν ὑπὲρ αὐτῆς τὴν ὡραιότερη συνεισφορά. Γιατὶ ἐνῶ ὅλοι μαζὶ ἀπὸ κοινοῦ πρόσφεραν στὴν ὑπηρεσία τῆς πατρίδας τὰ σώματά τους, ἀπελάμβαναν ἀτομικὰ κάθε ἕνας, σὰν ἀνταμοιβὴ τρόπον τινά, τὸν ἔπαινο, ὁ ὁποῖος δὲν γερνάει ποτέ, καὶ τὸν πιὸ ἐπίσημο τάφο, ποὺ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποκτήσει ἄνθρωπος, δὲν ἐννοῶ δὲ τὸν τάφο, στὸν ὁποῖο ἔχουν ἐναποτεθεῖ τὰ λείψανά τους, ἀλλὰ μᾶλλον τὸν τάφο, στὸν ὁποῖο ἀπομένει μετὰ θάνατον ἡ δόξα τους καὶ μνημονεύεται αἰωνίως σὲ κάθε παρουσιαζόμενη κάθε φορὰ εὐκαιρία εἴτε λόγου εἴτε ἔργου. Γιατὶ τῶν ἐπιφανῶν ἀνδρῶν τάφος εἶναι ἡ Γῆ ὁλόκληρη, καὶ τὴν ὕπαρξή τους δὲν τὴν φανερώνει μόνο ἡ ἐπιγραφὴ μιᾶς στήλης σὲ κάποιο μέρος τῆς πατρίδας τους, ἀλλὰ καὶ στὰ ξένα μέρη εἶναι ἐγκατεστημένη μία ἄγραφη ἀνάμνηση αὐτῶν σκαλισμένη ὄχι σὲ κάποιο ἔργο τέχνης ἀλλὰ μᾶλλον στὶς καρδιὲς ἑνὸς ἑκάστου τῶν ἀνθρώπων. Αὐτοὺς λοιπόν, ἐσεῖς τώρα νὰ τοὺς μιμηθεῖτε, καὶ μὲ τὴ σκέψη ὅτι εὐδαιμονία εἶναι ἡ ἐλευθερία, ἐλευθερία δὲ ἡ τόλμη, μὴν τρομοκρατεῖσθε ἀπὸ τοὺς κινδύνους τοῦ πολέμου. Γιατὶ δὲν θὰ ἦταν δικαιότερο νὰ ἀψηφοῦν τὴν ζωὴ τοὺς οἱ δυστυχοῦντες ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐλπίζουν νὰ ἀπολαύσουν κανέναν καλό, ἀλλὰ οἱ εὐτυχισμένοι, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὴν διάρκεια ἀκόμη τῆς ζωῆς τοὺς διατρέχουν τὸν κίνδυνο νὰ δοῦν τὴν κατάστασή τους νὰ μεταβάλλεται στὴν ἀντίθετη, δηλαδὴ τὴν δυστυχία, καὶ γιὰ τοὺς ὁποίους θὰ ἦταν πολὺ σημαντικὴ ἡ διαφορά, ἂν ὑποτεθεῖ ὅτι πάθαιναν κανένα ἀτύχημα. Γιατὶ προξενεῖ μεγαλύτερο πόνο, σὲ ἕναν βέβαια ποὺ ἔχει κάποια ὑψηλοφροσύνη, ἡ ἐξαθλίωση ποὺ συνοδεύεται ἀπὸ ἐκφυλισμό, παρὰ ὁ θάνατος ποὺ τοῦ ἔρχεται ξαφνικά, χωρὶς κἂν νὰ γίνει αἰσθητός, ἐπάνω στὴν ἀκμὴ τῆς σωματικῆς του δύναμης καὶ ἐπάνω στὶς ἐλπίδες ποὺ τρέφει καὶ ὁ κάθε θνητός.

[44] Γι᾿ αὐτὸν λοιπὸν τὸν λόγο καὶ σᾶς τοὺς γονεῖς τῶν ἡρώων αὐτῶν, ὅσοι εἶσθε παρόντες, δὲν σᾶς κλαίω τὴν στιγμὴ αὐτή, ἀλλὰ μᾶλλον θὰ προσπαθήσω νὰ σᾶς παρηγορήσω. Γιατί, ὅπως ὅλοι, γνωρίζουν καὶ αὐτοὶ ὅτι μεγάλωσαν μέσα σὲ ποικίλες ἐναλλαγὲς τῆς τύχης, καὶ ὅτι εὐτυχισμένοι μπορεῖ νὰ θεωροῦνται μόνο ἐκεῖνοι, στοὺς ὁποίους ἔλαχε ἡ μεγίστη τιμή, εἴτε ἕνας ἔντιμος θάνατος εἶναι αὐτή, ὅπως αὐτῶν ἐδῶ, εἴτε μία ἔντιμη λύπη, ὅπως ἡ δική σας, καὶ ἐκεῖνοι, τῶν ὁποίων οἱ ἡμέρες τῆς ζωῆς τοὺς κανονίστηκαν κατὰ τέτοιον τρόπο, ὥστε τὸ τέρμα τῆς εὐτυχίας τους νὰ συμπέσει μὲ τὸ τέρμα τῆς ζωῆς τους. Γνωρίζω βέβαια ὅτι εἶναι δύσκολο νὰ σᾶς πείσω γι᾿ αὐτά, μιὰ τέτοια στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποία ἡ εὐτυχία τῶν ἄλλων θὰ σᾶς κάνει νὰ θυμηθεῖτε πολλὲς φορὲς τὴν εὐτυχία, ποὺ κάποτε αἰσθανθήκατε καὶ σεῖς. Καὶ λύπη αἰσθάνεται κανεὶς ὄχι γιὰ τὴν ἔλλειψη τῶν ἀγαθῶν ποὺ δὲν δοκίμασε ποτὲ στὴν ζωή του, ἀλλὰ γιὰ τὴν στέρηση ἐκείνων, τὰ ὁποῖα πρὶν τοῦ ἀφαιρεθοῦν ἀποτέλεσαν μέρος τῆς ζωῆς του. Ὅσοι δὲ ἀπὸ ἐσᾶς εἶσθε σὲ ἡλικία ποὺ ἐπιτρέπει τὴν τεκνοποιία, πρέπει νὰ ὑποφέρετε τὸν πόνο σας μὲ περισσότερη ὑπομονή, γιατὶ ἐλπίζετε νὰ ἀποκτήσετε καὶ ἄλλα παιδιά. Γιατὶ ὄχι μόνο γιὰ τὸν καθένα σας ἰδιαίτερα ἐκεῖνα ποὺ θὰ γεννηθοῦν θὰ σᾶς κάνουν νὰ λησμονήσετε σιγὰ σιγὰ αὐτὰ ποὺ χάσατε στὸν πόλεμο, ἀλλὰ καὶ γιὰ τὴν πόλη τὸ κέρδος θὰ εἶναι διπλό, γιατὶ μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο, ἀφ᾿ ἑνὸς ἀποφεύγεται ἡ ἀπειλούμενη ἐρήμωση ἀπὸ τὴν ἐλάττωση τοῦ πληθυσμοῦ, καὶ ἀφ᾿ ἑτέρου ἐνισχύεται ἡ ἀσφάλειά της. Γιατὶ τίποτε τὸ σωστὸ καὶ δίκαιο δὲν εἶναι σὲ θέση νὰ σκεφθοῦν καὶ νὰ συμβουλεύσουν τὴν πόλη ὅσοι δὲν ἔχουν παιδιὰ νὰ τὰ ἐκθέσουν στὸν κίνδυνο ποὺ ἐκτίθενται τὰ παιδιὰ ὅλων τῶν ἄλλων. Ὅσοι δὲ πάλι ἔχετε προσπεράσει τὸ ὅριο αὐτὸ τῆς ἡλικίας, πρέπει νὰ θεωρεῖτε κέρδος τὸ ὅτι περάσατε τὸ μεγαλύτερο μέρος τῆς ζωῆς σας εὐτυχισμένοι, ἡ δὲ περίοδος τῆς λυπημένης ζωῆς σας θὰ εἶναι σύντομη, καὶ νὰ ἀνακουφίζεσθε ἀπὸ τὴν δόξα αὐτῶν ἐδῶ τῶν ἡρωϊκῶς πεσόντων παιδιῶν σας. Γιατὶ τὸ μόνο πράγμα ποὺ δὲν γερνάει ποτὲ εἶναι ἡ φιλοδοξία, καὶ ἐκεῖνο ποὺ εὐχαριστεῖ τὸν ἄνθρωπο στὴν γεροντική του ἡλικία, ὅταν εἶναι ἄχρηστος πιά, δὲν εἶναι τὸ κέρδος, ὅπως ἰσχυρίζονται μερικοί, ἀλλὰ ἡ ἀπόλαυση τιμῶν.

[45] Ὡς πρὸς σᾶς δὲ ἐξ ἄλλου, τοὺς γιοὺς καὶ ἀδελφούς τους, ὅσοι εἶσθε παρόντες, βλέπω ὅτι ἡ προσπάθεια, τὴν ὁποία θὰ πρέπει νὰ καταβάλλετε, γιὰ νὰ τοὺς μιμεῖσθε, εἶναι τρομακτικὰ δύσκολη. Γιατὶ ὅλοι συνηθίζουν νὰ ἐπαινοῦν ἐκεῖνον ποὺ δὲν ὑπάρχει πλέον, ὁσοδήποτε δὲ ὑπέροχη καὶ ἂν ὑποτεθεῖ ὅτι εἶναι ἡ ἀρετή σας, μόλις καὶ μετὰ βίας θὰ θεωρούσατε ὅτι εἶσθε, ὄχι ὅμοιοι, ἀλλὰ κατὰ τί κατώτεροι. Γιατὶ καὶ μεταξὺ τῶν ζώντων ὑπάρχει φθόνος ἀμοιβαῖος ἐκ μέρους τῶν ἑκάστοτε ἀντιζήλων, ὅποιος δὲ πεθαίνει καὶ δὲν εἶναι ἐμπόδιο σὲ κανέναν τιμᾶται μὲ μία εὔνοια ἀπαλλαγμένη ἀπὸ κάθε ἀντίδραση. Ἂν δὲ πρέπει νὰ κάνω λόγο καὶ γιὰ τὴν γυναικεία ἀρετή, σχετικὰ μὲ αὐτὲς ποὺ θὰ ζοῦν ὡς ἑξῆς σὰν χῆρες, θὰ συμπεριλάβω ὅλα ὅσα ἔχω νὰ πῶ σὲ μία σύντομη παραίνεση: θὰ εἶναι μεγάλη ἡ δόξα σας, ἂν δὲν δειχθεῖτε κατώτεροι τοῦ φυσικοῦ σας χαρακτήρα, καὶ μάλιστα ἂν γιὰ τὴν κάθε μιά σας γίνεται ὅσο τὸ δυνατὸν λιγότερος λόγος μεταξὺ τῶν ἀνδρῶν, εἴτε πρὸς ἔπαινον εἴτε πρὸς κατηγορία (εἴτε γιὰ καλὸ εἴτε γιὰ κακό).

[46] Ἐκφώνησα λοιπὸν κι ἐγώ, σύμφωνα μὲ τὴν ἐπιταγὴ τοῦ νόμου, τὸν ἐπιτάφιο, καὶ εἶπα ὅ,τι εἶχα νὰ πῶ κατάλληλο γιὰ τὴν περίσταση, καὶ μὲ ἔργα δὲ αὐτοί, τοὺς ὁποίους θάπτουμε, ἐν μέρει μὲν ἔχουν τιμηθεῖ τώρα ἀμέσως, ἐν μέρει δὲ θὰ τιμῶνται στὸ μέλλον, γιατὶ ἡ πόλη θὰ ἀνατρέφει τὰ παιδιὰ τοὺς δημοσία δαπάνη μέχρι ποὺ νὰ γίνουν ἔφηβοι, ἀπονέμουσα ἔτσι καὶ σὲ αὐτοὺς ἐδῶ καὶ στοὺς ἐπιζῶντες χρήσιμη ἀμοιβή, ἀντὶ στεφάνου τρόπον τινά, γιὰ αὐτοὺς τοὺς ἀγῶνες τοὺς ὑπὲρ τῆς πατρίδας. Γιατὶ ὅπου τὰ βραβεῖα τῆς ἀρετῆς εἶναι τὰ πιὸ μεγάλα, ἐκεῖ συγκαταλέγονται μεταξὺ τῶν πολιτῶν καὶ οἱ πιὸ ἐνάρετοι ἄνδρες. Καὶ τώρα νὰ χορτάσει ὁ καθένας θρηνώντας τὸν δικό του καὶ ἔπειτα νὰ ἀποχωρήσει». Μὲ αὐτὸν λοιπὸν τὸν τρόπο τελέστηκε ὁ ἐνταφιασμὸς τῶν πεσόντων κατὰ αὐτὸν τὸν χειμώνα, μὲ τὸ τέλος τοῦ ὁποίου συνέπεσε καὶ τὸ τέλος τοῦ πρώτου ἔτους τοῦ παρόντος πολέμου.

Ο Περικλής γεννήθηκε το 495 π.Χ. στον δήμο Χολαργού. Ήταν γιος του Αθηναίου στρατηγού Ξανθίππου και της Αγαρίστης, γόνου αριστοκρατικής οικογενείας, η οποία ήταν συγγενής του Κλεισθένη, του θεμελιωτή της Αθηναϊκής δημοκρατίας, στα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ. Η πολιτική του ενασχόληση φαίνεται να ξεκινά το 463 π.Χ., όταν τον συναντάμε στους κατήγορους του Κίμωνα, γιου του στρατηγού Μιλτιάδη. Ο Περικλής είχε ήδη ενταχθεί στον δημοκρατικό σχηματισμό του Εφιάλτη. Όταν, όμως, ο Εφιάλτης δολοφονήθηκε από ολιγαρχικούς, ο Περικλής κυβέρνησε την Αθήνα για 32 χρόνια (461-429 π.Χ.) και εκλεγόταν κάθε χρόνο στρατηγός μέχρι τον θάνατό του. Τα χρόνια αυτά, η Αθήνα μετατράπηκε στο πιο λαμπρό, οικονομικό, εμπορικό, πνευματικό και καλλιτεχνικό κέντρο της Μεσογείου.

Ο ιστορικός Θουκυδίδης ( 455-399 π.Χ.), τον ξεχώρισε ανάμεσα σε όλους τους συγχρόνους του και δέχτηκε ισχυρή επίδραση από την προσωπικότητά του, μολονότι η οικογενειακή του παράδοση συνδέθηκε με την αντίπαλη παράταξη των αριστοκρατών. Η παιδική και νεανική ηλικία του Θουκυδίδη συμπίπτει με τα χρόνια της Αθηναϊκής δύναμης.

Ο Περικλής αγαπούσε πραγματικά την πόλη του και το έργο του ήταν μεγάλο. - Εδραίωσε την Αθηναϊκή συμμαχία και αύξησε τις εισφορές των συμμάχων προς όφελος της πόλης του. Συγκεκριμένα, μετέφερε το συμμαχικό ταμείο από τη Δήλο στην Αθήνα, με το πρόσχημα της ασφάλειας, γεγονός που έδωσε τη δυνατότητα στους Αθηναίους να διαχειρίζονται τα χρήματα χωρίς να δίνουν λογαριασμό στους συμμάχους, μετατρέποντας ουσιαστικά έτσι τη συμμαχία σε ηγεμονία.

- Μεταρρύθμισε ορισμένους θεσμούς της πολιτείας, ώστε το πολίτευμα να πάρει δημοκρατικότερο χαρακτήρα. Καθιέρωσε δηλαδή χρηματική αποζημίωση για τους κληρωτούς άρχοντες, τους βουλευτές και τους λαϊκούς δικαστές, με αποτέλεσμα να ενισχυθούν οικονομικά τα λαϊκά στρώματα που δεν διέθεταν περιουσία και έπρεπε να συμμετέχουν στη διοίκηση του κράτους. Επιπλέον, επέβαλε στους πλουσιότερους πολίτες έκτακτες εισφορές, τις λεγόμενες λειτουργίες, προκειμένου να καλύψει δαπάνες θρησκευτικών και στρατιωτικών εκδηλώσεων. Αυτές ήταν υποχρεωτικές και είχαν τιμητικό χαρακτήρα. Τέλος, καθιέρωσε τα θεωρικά, δηλαδή το αντίτιμο της ελεύθερης εισόδου των πολιτών στο θέατρο, το οποίο αποτελούσε χώρο παιδείας για τους Αθηναίους.

- Αξιοποίησε την οικονομική ευρωστία της Αθήνας, δημιουργώντας τα περίλαμπρα οικοδομήματα της Ακρόπολης, τα Μακρά Τείχη που ενώνουν με ασφάλεια την Αθήνα με το επίνειό της, τον Πειραιά και άλλα μνημειώδη δημόσια έργα.

- Συνέβαλε στην πνευματική άνθηση της Αθήνας και κατέστη η πόλη κέντρο διαφωτισμού του ελληνικού κόσμου.

- Διακήρυξε την ενότητα του ελληνικού κόσμου, υλοποίησε (όσο μπορούσε) το ιδανικό της πανελλήνιας ιδέας (π.χ. πρωτοβουλία για την ίδρυση των θουρίων (444 π.Χ. – στην Κάτω Ιταλία).

Η προσφορά του κρίθηκε από την ιστορία τόσο σημαντική, ώστε ο χρυσός αιώνας του αρχαίου ελληνικού κόσμου, ιδιαίτερα της Αθήνας ονομάστηκε χρυσός αιώνας του Περικλή.

Ο Θουκυδίδης τον θεωρούσε προικισμένο ηγέτη, τονίζοντας ότι απέκτησε τη δύναμή του με το προσωπικό του κύρος, την πολιτική του οξυδέρκεια και τον ανιδιοτελή χαρακτήρα του. Αποδείχτηκε ανώτερος χρημάτων και αδέκαστος, καθώς δεν προσπάθησε να αποκτήσει επιρροή με παράνομα μέσα. Ο ιστορικός αναφέρει ότι την εποχή του Περικλή το πολιτικό καθεστώς που επικρατούσε στην Αθήνα ήταν,“ λόγω μεν δημοκρατία, έργω δε υπό του πρώτου ανδρός αρχή”, φράση που δηλώνει την απόλυτη κυριαρχία του Περικλή στην πολιτική ζωή της Αθήνας χωρίς, όμως, να υπονοεί την επιβολή τυραννίας.

Διότι ο Περικλής διέθετε την ικανότητα να πείθει και να καθοδηγεί τον λαό δίχως να περιορίζει τις ελευθερίες του. Όταν διαπίστωνε ότι οι Αθηναίοι κυριεύονταν από έπαρση και επιδείκνυαν παράτολμο θάρρος, τότε τους μιλούσε με τέτοιο τρόπο, ώστε να τους φοβίσει. Ενώ, αντίθετα, όταν τους έβλεπε να δειλιάζουν χωρίς να έχουν κάποιον σοβαρό λόγο, τους εμψύχωνε με τα λόγια του. Θέλοντας λοιπόν, ο Θουκυδίδης να εξάρει το μεγαλείο του Αθηναίου πολιτικού, αφιέρωσε μεγάλο μέρος του πρώτου και δεύτερου βιβλίου της Ιστορίας του στις ενέργειες και στις δημηγορίες του Περικλή.

Κατά την έναρξη του Πελοποννησιακού πολέμου, ο ιστορικός πίστευε στην αξία του και στην ορθότητα των βασικών αρχών του πολεμικού του σχεδιασμού: άμυνα στην ξηρά, επίθεση στη θάλασσα, σύνεση και αυτοπεποίθηση. Ο Περικλής είχε ταχθεί υπέρ του πολέμου. Ήξερε πολύ καλά ότι η ναυτική δύναμη της Αθήνας οφείλει όχι μόνο να συνεχίσει, αλλά και να διευρύνει την κυριαρχία της στη θάλασσα, επίτευγμα που μόνο η αποικιοκρατική πολιτική και το καθεστώς της Αθηναϊκής ηγεμονίας μπορεί να εξασφαλίσει. Η μόνη λύση για τον ευφυή και διορατικό ηγέτη για τη συνέχιση της οικονομικής ευημερίας είναι η στρατιωτική επικράτηση απέναντι στη Σπάρτη. Θεώρησε ότι οι συνθήκες είναι ευνοϊκές για την Αθήνα, ότι θα μπορούσε να νικήσει τη Σπάρτη, ιδιαίτερα με την προσάρτηση της Κέρκυρας στην Αθηναϊκή συμμαχία. Για αυτό παρότρυνε τους Αθηναίους σε αυτήν την κατεύθυνση.

Τους προειδοποίησε, όμως, και τους είπε τα εξής: «Πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα ἔχω ἐς ἐλπίδα τοῦ περιέσεσθαι, ἢν ἐθέλητε ἀρχήν τε μὴ ἐπικτᾶσθαι ἅμα πολεμοῦντες καὶ κινδύνους αὐθαιρέτους μὴ προστίθεσθαι· μᾶλλον γὰρ πεφόβημαι τὰς οἰκείας ἡμῶν ἁμαρτίας ἢ τὰς τῶν ἐναντίων διανοίας». Δηλαδή «Έχω πολλούς άλλους λόγους να ελπίζω ότι θα νικήσομε, υπό τον όρο όμως να μην επιδιώξομε, ταυτόχρονα με την διεξαγωγή του πολέμου, να επεκτείνομε την κυριαρχία μας και να μην εκτεθούμε σε κινδύνους περιττούς. Περισσότερο φοβούμαι τα δικά μας σφάλματα παρά τα σχέδια του εχθρού»- ( μετάφραση: Άγγελος Βλάχος). Ωστόσο, τη συμβουλή του αυτή οι Αθηναίοι την αγνόησαν, όταν ενεπλάκησαν στην εκστρατεία, στη Σικελία και το πλήρωσαν ακριβά (415-413 π.Χ.). Βέβαια αυτό έγινε μετά τον θάνατο του Περικλή.

Στο δεύτερο βιβλίο της Ιστορίας του, μετά το τέλος των πολεμικών γεγονότων του πρώτου έτους του Πελοποννησιακού πολέμου (431 π.Χ.), ο Θουκυδίδης παρεμβάλλει τον λόγο που εκφώνησε ο Περικλής στον Κεραμεικό, για να τιμήσει τους νεκρούς των μαχών του, τον Επιτάφιο. Ο λόγος αυτός είχε χαρακτήρα επιδεικτικό και διέφερε από τις άλλες δημηγορίες. Σκοπός του ρήτορα ήταν να αναλύσει διεξοδικά το μεγαλείο της δημοκρατικής Αθήνας και να αναφερθεί συνοπτικά, γενικά και αόριστα στα πολεμικά έργα. Το κύριο μέρος του λόγου είναι ένας ύμνος στα πολιτικά, οικονομικά, κοινωνικά, πολεμικά και πνευματικά επιτεύγματα της αθηναϊκής πολιτείας, την εποχή, που την κατηύθυνε ο Περικλής.

Ο Περικλής στον λόγο του, θέλοντας να εμψυχώσει τους πολίτες, να τους δημιουργήσει αίσθημα αυτοπεποίθησης και να τους αυξήσει τη μαχητικότητά τους, τους αναφέρει ότι το δημοκρατικό πολίτευμα ήταν καρπός και των δικών τους προσπαθειών. Με τον έπαινο της δημοκρατίας, ο ρήτορας δίνει τη δική του απάντηση σε όσους εντός και κυρίως εκτός της Αθήνας αμφισβητούσαν την αξία της. Η πόλη φροντίζει για τη δημιουργία άρτιων ανθρώπων και για την κάλυψη των αναγκών της προσωπικότητά τους: αντιμετωπίζονται ως πνεύμα και ύλη. Αυτή η ευζωία είναι απαραίτητος όρος της ελευθερίας. Στον Επιτάφιο, λοιπόν, υμνούνται η επιτήδευση, το πολίτευμα και οι τρόποι των Αθηναίων, δηλαδή το ιδεολογικό σύστημα, η πολιτειακή οργάνωση και ο τρόπος ζωής και συμπεριφοράς των πολιτών, που συγκροτούν το αθηναϊκό μεγαλείο για το οποίο ευθύνεται η γενιά του Περικλή.

Τονίζεται ακόμα η πολυμέρεια των Αθηναίων σε αντίθεση με τη μονομέρεια των Σπαρτιατών, η αξία του διαλόγου πριν από τη λήψη σημαντικών αποφάσεων, η μορφωτική δύναμη της Αθήνας που λειτουργεί ως σχολείο της Ελλάδας. Επομένως, η αρτιότητα των δημοκρατικών θεσμών, η οικονομικοστρατιωτική δύναμη, οι πολιτιστικές κατακτήσεις, κάνουν την Αθήνα πρότυπο πόλης, τους Αθηναίους πρότυπα πολιτών, τον Περικλή πρότυπο ηγέτη και συγκροτούν τελικά το ηγεμονικό μεγαλείο της. Ο Θουκυδίδης, λοιπόν, έκρινε ότι το καταλληλότερο πρόσωπο, για να εκφωνήσει το μνημειώδες εγκώμιο της αθηναϊκής πολιτείας ήταν ο δημιουργός της, ο πρώτος ανήρ, ο Περικλής. Διότι ήθελε να ακουστεί από το στόμα του ο ύμνος στην αθηναϊκή δημοκρατία.

Ο Θουκυδίδης στο έργο του τονίζει τα ηγετικά προσόντα του Περικλή, την αποδοχή του από τον λαό, διότι ήταν ένας λαοπρόβλητος ηγέτης, τον ακέραιο χαρακτήρα του, την τόλμη του να παίρνει κρίσιμες αποφάσεις, αλλά ταυτόχρονα προβάλλεται και η ρητορική του δεινότητα. Μάλιστα, του αποδόθηκε και ο χαρακτηρισμός “Ολύμπιος”. Ο Περικλής πέθανε στον 3ο χρόνο του πολέμου από τον λοιμό (429 π.Χ.), συμπαρασύροντας στο θάνατο και τον χρυσό αιώνα του. Άφησε πίσω του ένα κενό, που δεν αποκαταστάθηκε ποτέ, επειδή την εξουσία την ανέλαβαν οι δημαγωγοί, οι οποίοι οδήγησαν στην τελική ήττα των Αθηναίων. Στην ουσία, ο Επιτάφιος λόγος του σφράγισε και το τέλος της αθηναϊκής δημοκρατίας.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΜΑ ΠΡΩΤΟ: ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ;

Πολλοί ιστορικοί και θεολόγοι, κυρίως από το 19ο έως σήμερα, προσπάθησαν να ανιχνεύσουν τα αίτια της εικονομαχίας. Κάποιοι θεώρησαν ότι τα κίνητρα υπήρξαν αποκλειστικά θεολογικά, κάποιοι άλλοι μίλησαν για μία μεταρρύθμιση στην βυζαντινή κοινωνία, ενώ άλλοι αναφέρθηκαν σε κίνητρα οικονομικά και πολιτικά. Σήμερα πολλοί θεωρούν ότι ρίζες της εικονομαχίας υπήρξαν: α) Η προσπάθεια των Ισαύρων να εξουσιάσουν την εκκλησία, και να επωφεληθούν από την περιουσία των μοναστηριών. β) Σε πολιτικά αίτια, αφού οι εικονομάχοι αυτοκράτορες χρησιμοποίησαν την πρόφαση της προσπάθειας να περιστείλουν την ασυδοσία κάποιων μοναχών, στην πραγματικότητα σκοπό είχαν να αποσπάσουν την εκπαίδευση από τα χέρια της Εκκλησίας και να τονώσουν την μοναρχική εξουσία με την απόσπαση του λαού από την επιρροή της Εκκλησίας. γ) Παράλληλα οι κρατούντες ένιωθαν μεγάλο φόβο για την αύξηση της ήδη μεγάλης δύναμης της Εκκλησίας στο λαό λόγω των κοινωφελών ιδρυμάτων της (νοσοκομεία, γηροκομεία κ.α. και τέλος δ) Οι εικονομάχοι ήταν επηρεασμένοι από την αίρεση των μονοφυσιτών, τον ωριγενισμό και από τις μονοθεϊστικές θρησκείες, Ιουδαϊσμό και Μονοθεϊσμό, στις οποίες απαγορευόταν η απεικόνιση της Θεότητας. Ταυτόχρονα την εχθρική στάση απέναντι στις εικόνες καλλιεργήθηκε κυρίως στα χρόνια των Ισαύρων. Αυτοί προσπάθησαν να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις, για να πλησιάσουν πολιτικά τους Μωαμεθανούς και τους Ιουδαίους και να τους ενσωματώσουν ευκολότερα στην αυτοκρατορία. Τέλος σημαντικό ρόλο έπαιξαν και οι θεολογικές παρεκκλίσεις μερικών πιστών που λάτρευαν όχι το εικονιζόμενο πρόσωπο αλλά την συγκεκριμένη φορητή εικόνα ως θαυματουργή.

ΘΕΜΑ ΔΕΥΤΕΡΟ: ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΤΑΔΙΚΗΣ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ (ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΟΙ) ΚΑΙ ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΗΣ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΠΟΥ ΣΑΣ ΔΙΝΩ (ΕΙΚΟΝΟΛΑΤΡΕΣ), ΝΑ ΠΕΙΤΕ ΤΗΝ ΑΠΟΨΗ ΣΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑ.

ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΚΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ: Οι εικόνες αναπληρώνουν τα είδωλα και άρα αυτοί που τις προσκυνούν είναι ειδωλολάτρες [...]. Όμως δεν πρέπει να προσκυνούμε κατασκευάσματα των ανθρώπινων χεριών και κάθε είδους ομοίωμα [...]. Πληροφόρησέ με ποιος μας κληροδότησε αυτή την παράδοση, δηλαδή να σεβόμαστε και να προσκυνούμε κατασκευάσματα χεριών, ενώ ο Θεός απαγορεύει την προσκύνηση, και εγώ θα συμφωνήσω ότι αυτό είναι νόμος του Θεού. (Από επιστολή του Λέοντα Γ΄ στον πάπα Γρηγόριο Β΄, Travaux et mémoires 3)

ΕΙΚΟΝΟΛΑΤΡΙΚΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ: "Εφόσον προσκυνώ και σέβομαι το σταυρό και τη λόγχη, τον κάλαμο και τον σπόγγο, με τα οποία οι θεοκτόνοι Ιουδαίοι προσέβαλαν και σκότωσαν τον Κύριό μου, γιατί όλα αυτά στάθηκαν όργανα του έργου της σωτηρίας των ανθρώπων, πώς να μην προσκυνήσω και τις εικόνες που κατασκευάζουν οι πιστοί με αγαθή προαίρεση και με σκοπό τη δοξολογία και την ανάμνηση των παθημάτων του Χριστού; Και εφόσον προσκυνώ την εικόνα του σταυρού που κατασκευάζεται από οποιοδήποτε υλικό, πώς να μην προσκυνήσω την εικόνα του Χριστού που κατέστησε σωτήριο τον σταυρό; Ότι δεν προσκυνώ την ύλη είναι φανερό, διότι, αν καταστραφεί το εκτύπωμα ενός σταυρού που είναι κατασκευασμένος από ξύλο, παραδίδω το ξύλο στη φωτιά. Το ίδιο συμβαίνει και με το ξύλο των εικονισμάτων, όταν αυτά καταστραφούν". (Ιωάννης Δαμασκηνός, Περί εικόνων, Λόγος δεύτερος κεφ. 19, Migne, Patrologia Graeca)

ΘΕΜΑ ΤΡΙΤΟ: ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΡΟΣΕΚΤΙΚΑ ΤΗΝ ΠΗΓΗ ΚΑΙ ΤΟΠΟΘΕΤΗΘΕΙΤΕ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ:

"Ο αυτοκράτορας, βλέποντας ότι ο στρατός είχε γίνει πολύ νωθρός και δειλός και είχε χάσει την τάξη και την πειθαρχία του και ήταν διασκορπισμένος σε πολλά σημεία της αυτοκρατορίας, συγκέντρωσε αμέσως όλους τους στρατιώτες σ' ένα σημείο. Και όλοι με απόλυτη ομοφωνία επαινούσαν την εξουσία και την ανδρεία του αυτοκράτορα, ενώ αυτός τους ενθάρρυνε λέγοντας: "Βλέπετε, αδέλφια και παιδιά μου, πώς οι εχθροί του θεού εισέβαλαν στη χώρα μας, ερήμωσαν τις πόλεις και πυρπόλησαν τους ναούς μας". (Θεοφάνης, Χρονογραφία, έκδ. C. de Boor, τόμ. 1, Λειψία 1883, 303-304)

Η πηγή αποτυπώνει αυτό που ο συντάκτης της (ανα)γνωρίζει ως αληθινό. Δεν είναι σίγουρο, όμως, ούτε πως ξέρει την αλήθεια, ούτε πως ξέρει ολόκληρη την αλήθεια. Μπορεί να ξέρει μόνο μια πτυχή της. Είναι αναγκαία η «διασταύρωση» των πληροφοριών που περιέχει η πηγή με άλλες αντίστοιχες πηγές, ώστε να μπορέσουμε να καταλάβουμε, από ποια σκοπιά μιλάει, τι γνωρίζει για το γεγονός, πώς εμπλέκεται με αυτό.Μια πηγή είναι σημαντική όχι μόνο για το τι λέε,ι αλλά και για το τι αποκρύπτει. Πολλές φορές αυτό που αποκρύπτεται μας κάνει να καταλάβουμε περισσότερα από αυτά που γράφονται. Από την άλλη πλευρά, μέσα στις πηγές βρίσκουμε πολλές φορές πληροφορίες που διατυπώνονται χωρίς τη συνειδητή πρόθεση του συντάκτη τους. Σε ένα διαγώνισμα του Α' τετραμήνου του 2017 ζητούσα από τους μαθητές να κρίνουν την αντικειμενικότητα ενός αποσπάσματος του ιστορικού Θεοφάνη που αναφερόταν στην εικονομαχική πολιτική του Λέοντα Γ' του Ισαύρου. Καθώς διόρθωνα, είδα πολλές και διαφορετικές απαντήσεις, με κάποιες εκ των οποίων διαφωνούσα. Ωστόσο, στη βαθμολόγηση των γραπτών έλαβα υπ'όψιν μου μόνο τη σωστή χρήση επιχειρηματολογίας και την ορθή χρήση των Ελληνικών, ενώ αγνόησα σκόπιμα την τοποθέτηση του κάθε μαθητή.

Όταν μιλούμε για "αντικειμενικότητα" στην Ιστορία εννοούμε κάτι πολύ συγκεκριμένο. Εννοούμε πως η αντικειμενικότητα, αν και δύσκολο να επιτευχθεί, συνιστά στόχο προς κατάκτησιν για τον ιστορικό. Το ότι τα πάντα στη συγγραφή Ιστορίας είναι υποκειμενικά ως ένα βαθμό, είναι γεγονός αναμφισβήτητο. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως ένας ιστορικός επιτρέπεται να συγγράφει απολύτως παραδομένος στις προσωπικές του απόψεις, πολιτικές , θρησκευτικές ή άλλες, αγνοώντας τις απόψεις των αντίπαλων παρατάξεων. Ένας ιστορικός οφείλει να παραθέτει όλες τις απόψεις, ακόμη και αν διαφωνεί με κάποιες από αυτές. Και αυτός ο ιστορικός που παραθέτει όλες τις απόψεις για ένα ιστορικό γεγονός συγγράφει την ΚΑΤΑ ΤΟ ΔΥΝΑΤΟΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΗ Ιστορία, και όχι ο άλλος, ο προκατειλημμένος, ο εμπαθής, ο ιδιοτελής, ο στενόμυαλος.

θΕΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ: ΟΙ ΜΙΚΡΟΙ ΣΥΝΟΙΚΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΥΣΤΕΡΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΘΗΚΑΝ ΣΤΑΔΙΑΚΑ ΣΕ ΠΟΛΙΧΝΕΣ, ΚΙ ΕΠΕΙΤΑ ΣΕ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΕΣ ΠΟΛΕΙΣ. ΝΑ ΑΝΑΦΕΡΕΤΕ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΡΩΜΑΤΩΣΗ ΜΙΑΣ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΗΣ.

Η ανάπτυξη των πόλεων συνδυάζεται με την εμφάνιση μιας νέας τάξης, της τάξης που η ύπαρξή της είναι άμεσα συνυφασμένη με την ανάπτυξη του εμπορίου, της βιοτεχνίας και των δραστηριοτήτων των σχετικών με το χρήμα. Είναι αναγκαία μια μετατόπιση εξουσιών που θα εξυπηρετεί καλύτερα τις νέες λειτουργίες της πόλης. Παρατηρείται έτσι το φαινόμενο πολλές πόλεις να διεκδικούν και να αποσπούν λιγότερο ή περισσότερο εκτεταμένα δικαιώματα αυτοδιοίκησης. Οι διεκδικήσεις αυτές σε πολλές πόλεις προέρχονται από μια ένωση κατοίκων δεμένων με όρκο. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα οι πόλεις με τις πιο διευρυμένες ελευθερίες να αποκαλούνται «κοινότητες» ή «κομμούνες». Το γεγονός ότι σε πολλές πόλεις συμμετείχε στην κοινότητα ολόκληρος ο αστικός πληθυσμός μπορεί εκ πρώτης όψεως να δώσει την εντύπωση ότι την συγκεκριμένη περίοδο εκδηλώθηκε μια «επανάσταση των αστών». Οι παλιοί φορείς της εξουσίας - επίσκοποι, εφημέριοι, κληρικοί των καθεδρικών ναών, μοναχοί, χωροδεσπότες, ιππότες, πρωτότοκοι γιοί ευγενών οικογενειών που μετανάστευσαν στην πόλη – συνυπάρχουν με τη νέα άρχουσα τάξη. Παράλληλα, υπάρχει μια ταξική διαστρωμάτωση που οφείλεται στις μεγάλες διαφορές περιουσίας. Δίπλα στην αστική αριστοκρατία και στους πλούσιους μεγαλέμπορους αστούς, δημιουργείται μια «μεσοαστική» τάξη που αποτελείται από βιοτέχνες, μικρεμπόρους, γραφιάδες κ.α. Τεχνίτες και υπάλληλοι αποτελούν τον «κοσμάκη» (popolo minuto) και ακόμα πιο κάτω οι απόκληροι της αστικής κοινωνίας - ξεριζωμένοι αγρότες, δραπέτες, θύματα του λοιμού ή της ανασφάλειας κλπ. Φαίνεται λοιπόν ότι στις περισσότερες πόλεις κυριαρχούσε μια ολιγαρχία εύπορων εμπόρων, η οποία δεν συγκρούεται με την παλιά αριστοκρατία για ν’ αποκτήσει προνόμια και ελευθερίες, αλλά συνεργάζεται με αυτή για τη διατήρηση της ισχύος στα χέρια των πλουσιότερων. Η εξουσία, ακόμη και μετά την εμφάνιση του κοινοτικού κινήματος, παραμένει στα χέρια μιας ολιγαρχίας που προέρχεται από τη συνεργασία της αριστοκρατίας της γης και της νέας «αριστοκρατίας του χρήματος» και η οποία αποτελεί μέρος του φεουδαρχικού συστήματος χωρίς να έρχεται σε αντίθεση μαζί του.

θΕΜΑ ΠΕΜΠΤΟ: ΤΙ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΟΤΟΠΙΑ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΙΣ ΣΚΛΑΒΗΝΙΕΣ;

Στρατιωτόπια: Είναι τα κτήματα, που παραχωρούνταν στους στρατιώτες-αγρότες, κοντά στα σύνορα της πρωτεύουσας, και από τα έσοδα των οποίων εξασφάλιζαν και συντηρούσαν τον εξοπλισμό τους και το άλογό τους. Το κτήμα και η υποχρέωση για στρατιωτική υπηρεσία μεταβιβάζονταν απ΄ τον πατέρα στον πρωτότοκο γιό.

Σκλαβηνίες: Δημιουργήθηκαν αρχές του 7ου αιώνα, όταν Σλάβοι εγκαταστάθηκαν μόνιμα σε εδάφη της σημερινής Ελλάδας. Ήταν δηλαδή, αυτόνομες νησίδες σλαβικού πληθυσμού σκορπισμένες ανάμεσα σε ντόπιους. Στη διάρκεια του 9ου αιώνα, οι σκλαβηνίες που βρίσκονταν ΒΔ της χερσονήσου του Αίμου, εξελίχθηκαν στα πρώτα κρατίδια Σέρβων και Κροατών. Η ύπαρξη και η ανάπτυξη αυτών των κρατιδίων, διευκόλυνε τον εκχριστιανισμό των δύο λαών επί Βασιλείου Α΄. Οι σκλαβηνίες που βρίσκονταν νότια της χερσονήσου του Αίμου, άρχισαν να ενσωματώνονται στη θεματική διοίκηση του Βυζαντίου. Αρχικά οι σκλαβηνίες ήταν ημιαυτόνομες και πλήρωναν φόρο υποτέλειας.

ΕΡΩΤΗΣΗ: Τι γνωρίζετε για τα βυζαντινά "θέματα";

ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Για την αποτελεσματικότερη διακυβέρνηση του κράτους επιδιώχθηκε μια εκτεταμένη διοικητική μεταρρύθμιση, η δημιουργία των θεμάτων. Τα θέματα αρχικά ήταν στρατιωτικές μονάδες, μετακινούμενες ανά την επικράτεια. Όταν οι μονάδες αυτές απέκτησαν μόνιμη εγκατάσταση, θέματα ονομάστηκαν οι περιοχές εγκατάστασής τους, οι οποίες εξελίχθηκαν σε διοικητικές περιφέρειες. Την ανώτατη στρατιωτική και πολιτική εξουσία του θέματος ασκούσε ο στρατηγός. Οι στρατιώτες διέθεταν στρατιωτοτόπια, δηλαδή κτήματα, από τα έσοδα των οποίων εξασφάλιζαν και συντηρούσαν το άλογο και τον οπλισμό τους. Το κτήμα και η υποχρέωση για στρατιωτική υπηρεσία μεταβιβαζόταν από τον πατέρα στον πρωτότοκο γιο, Τα πρώτα θέματα οργανώθηκαν στη Μ. Ασία περί τα μέσα του 7ου αιώνα. Αργότερα ο θεσμός αυτός, που επρόκειτο να αποτελέσει τη βάση της οργάνωσης του Μεσοβυζαντινού Κράτους, επεκτάθηκε και στη Βαλκανική Χερσόνησο.

Τα νέα διοικητικά μέτρα είχαν σημαντικές συνέπειες για το αμυντικό σύστημα και την κοινωνική οργάνωση του Βυζαντίου: Οι μισθοφόροι εξέλιπαν, ενώ οι νέοι στρατιώτες-αγρότες αγωνίζονταν με αυταπάρνηση, επειδή παράλληλα υπερασπίζονταν την ιδιοκτησία τους. Η μικρή και η μεσαία ιδιοκτησία ενισχύθηκαν και για άλλο λόγο: οι μεγάλοι γαιοκτήμονες αποδεκατίστηκαν στη διάρκεια των αβαροσλαβικών επιδρομών και τα χέρσα χωράφια τους καταλήφθηκαν από ελεύθερους αγρότες ακτήμονες ή μικροϊδιοκτήτες. Έτσι, η μεσοβυζαντινή κοινωνία αναδιαρθρώθηκε ριζικά. Οι ελεύθεροι αγρότες συγκροτούσαν τώρα τη δυναμικότερη τάξη της, οργανωμένοι σε εύρωστες και ομοιογενείς κοινότητες χωρίων.

Οι αλλαγές αυτές συνοδεύτηκαν από ορισμένες ακόμη μεταβολές στη δομή της κρατικής μηχανής. Από τα μέσα του 7ου αιώνα οι κρατικές υπηρεσίες εξαρτιόνταν άμεσα από τον αυτοκράτορα. Εξάλλου, εκτός από το λογοθέτη του Γενικού, που είχε την ευθύνη των οικονομικών, εμφανίστηκε το αξίωμα του λογοθέτη του Δρόμου, ο οποίος έγινε βαθμιαία ο πρώτος αξιωματούχος της αυτοκρατορίας, ένα είδος πρωθυπουργού. Το λογοθέσιον του Δρόμου υποδεχόταν τους ξένους αποκρισιαρίους (πρέσβεις) που έρχονταν στην πρωτεύουσα.

Σε όλη τη διάρκεια της Βυζαντινής εποχής, πηγή της εξουσίας και αρχηγός του κράτους ήταν ο αυτοκράτορας. Κάτω από αυτόν και τον εκπρόσωπό του -το ενδιάμεσο δηλαδή πρόσωπο ανάμεσα στον αυτοκράτορα και τις υπηρεσίες του κράτους- υπήρχε μια περίπλοκη κρατική μηχανή. Κύριο χαρακτηριστικό της κρατικής οργάνωσης της περιόδου (610-867) ήταν η στρατιωτικοποίηση της διοίκησης. Αυτή είχε ήδη ξεκινήσει από τον 6ο αιώνα και συστηματοποιήθηκε στα χρόνια του Ιουστινιανού. Σκοπός της ήταν η ενίσχυση των εξασθενημένων από τις εχθρικές επιδρομές, παραδουνάβιων κυρίως, περιοχών. Εξελίχθηκε στους χρόνους των διαδόχων του Ιουστινιανού Α΄ με τη δημιουργία των εξαρχάτων της Ιταλίας (584) και της Αφρικής (591), ενώ αποκρυσταλλώθηκε κατά τον 8ο αιώνα, με τον θεσμό των θεμάτων.

Θέματα ονομάζονταν αρχικά οι κατάλογοι της κεντρικής βυζαντινής υπηρεσίας, όπου καταγράφονταν οι στρατιώτες μιας μονάδας. Στη συνέχεια, ο όρος δήλωνε την ίδια τη στρατιωτική μονάδα και την περιοχή όπου έδρευε και, τέλος, μια γεωγραφική και διοικητική ενότητα. Στη θεματική οργάνωση, ο στρατηγός κάθε θέματος συγκέντρωνε στα χέρια του τη στρατιωτική και πολιτική διοίκηση της περιοχής της δικαιοδοσίας του. Ωστόσο, οι διευρυμένες εξουσίες που είχε αναλάβει ο στρατηγός δε συνεπάγονταν ότι ασκούσε ανεξέλεγκτος την εξουσία λογοδοτώντας μόνο στον αυτοκράτορα. Οι άμεσοι υφιστάμενοί του, ο πρωτονοτάριος του θέματος, ο πολιτικός δηλαδή διοικητής του θέματος, ο πραίτωρ του θέματος, που ήταν ο θεματικός δικαστής και ο χαρτουλάριος του θέματος, που ήταν ο στρατολόγος του θέματος, μπορούσαν επίσης να απευθύνονται στον αυτοκράτορα για υποθέσεις του θέματος.

Τα θέματα έφεραν είτε την ονομασία της γεωγραφικής περιοχής τους είτε την ονομασία της κοινωνικής ομάδας που τα εποίκιζε: θέμα Ανατολικών, Αρμενιακών, Οψικίου, Οπτιμάτων, Βουκελλαρίων, Κιβυρραιωτών, Αιγαίου Πελάγους, Θράκης, Μακεδονίας, Στρυμόνος, Ελλάδος, Κεφαλληνίας, Πελοποννήσου, Θεσσαλονίκης, Δυρραχίου, Σικελίας, Κλιμάτων-Χερσώνος και Κρήτης. Υποδιαιρούνταν σε μικρότερες περιφέρειες, τις τούρμες, και αυτές σε άλλες μικρότερες τα βάνδα. Με την οργάνωση των θεμάτων καταργήθηκε σταδιακά ο χωρισμός σε επαρχότητες και διοικήσεις, που υπήρχε την προηγούμενη περίοδο, ενώ, καθώς παρείχαν στο κράτος ισχυρό στρατό στην περίοδο της μεγάλης τους ακμής, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των πολιτικών εξελίξεων.

θΕΜΑ ΕΚΤΟ: ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΗΝ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΗΓΗ (Ιωάννης Εφέσου, Εκκλησιαστική Ιστορία, ΙΙI, ΣΤ', 25, έκδ. E.W. Brooks, Λουβαίν 1952, 248-249) ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ ΤΗΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΟΥ: "Το τρίτο έτος από τον θάνατο του Ιουστίνου, επί της βασιλείας του νικηφόρου Τιβερίου, ο καταραμένος λαός των Σκλαβήνων διέδραμε όλη την Ελλάδα, τη χώρα των Θεσσαλονικέων και ολόκληρη τη Θράκη: κυρίευσαν πολλές πόλεις και κάστρα, λεηλάτησαν και πυρπόλησαν την ύπαιθρο, απήγαγαν αιχμαλώτους και έγιναν κύριοι της χώρας, όπου κλείνουν, χωρίς φόβο, τέσσερα χρόνια διαμονής Και έγιναν πλούσιοι αρπάζοντας χρυσάφι, ασήμι, αγέλες αλόγων και πολλά όπλα. Έμαθαν ακόμη να πολεμούν καλύτερα από τους Ρωμαίους, ενώ προηγουμένως ήταν πρωτόγονοι άνθρωποι, δεν τολμούσαν να βγουν από τα δάση και τους πυκνοδασωμένους τόπους τους και (σχεδόν ) αγνοούσαν τα όπλα, αφού χρησιμοποιούσαν μόνο λογχάδια (κοντές λόγχες)".

Η ένταξη ξένων στρατιωτών στον αυτοκρατορικό στρατό της πρώιμης βυζαντινής περιόδου αποτέλεσε μια εσωτερική επιλογή του Βυζαντινού κράτους κατά τους 4ο – 6ο αι. Η κεντρική διοίκηση της αυτοκρατορίας ευνόησε τη μαζική πρόσληψη «βαρβάρων» πολεμιστών στους βυζαντινούς σχηματισμούς μάχης κατά την περίοδο 324-565, προκειμένου να ενισχύσει τη στρατιωτική της δύναμη. Η συγκεκριμένη διαδικασία υποδηλώνεται γενικότερα στη σύγχρονη έρευνα ως «εκβαρβαρισμός» (αγγλ. Barbarization, γερμ. Barbarisierung) ή ειδικότερα «γερμανοποίηση» (αγγλ. Germanization, γερμ. Germanisierung), δηλαδή ένταξη γερμανικών φύλων του Ρήνου και του Δούναβη στις ένοπλες δυνάμεις της ανατολικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Για την επίτευξη της στρατιωτικής σύμπραξης και την εύκολη στρατολόγηση, η βυζαντινή ηγεσία συνδεόταν μέσω επίσημων συνθηκών με λαούς και κράτη πέρα από τα σύνορα της αυτοκρατορίας, με μικρότερες ομάδες προσφύγων που επιζητούσαν να μετοικήσουν στη αυτοκρατορία και, σπανιότερα, ακόμη και με επιδρομείς. Το κείμενο του ιστοριογράφου απηχεί την οπτική ενός εκκλησιαστικού παράγοντα, και ως εκ τούτου διακρίνεται από φανατισμό και απουσία αντικειμενικου κριτηρίου. Τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν το συγκεκριμένο κείμενο είναι η υπερβολή, η χρήση λέξεων "καταδικαστικών" όπως : "ο καταραμένος λαός των Σκλαβήνων", οι εκφράσεις "λεηλάτησαν και πυρπόλησαν", το επίθετο "πρωτόγονοι" που αφορά τους Σλάβους, κοκ. Η σύγκριση με τη βυζαντινή δόξα είναι προφανής, και ως εκ τούτου προφανής είναι και η προκατάληψη του ιστορικού απέναντι στους νεοφερμένους Σκλαβήνους.

θΕΜΑ ΕΒΔΟΜΟ: ΤΙ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΟ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ;

Επί Ιουστινιανού έγινε συστηματική κωδικοποίηση του Δίκαιου: το νομοθετικό έργο του Ιουστινιανού είναι η σπουδαιότερη πτυχή της εσωτερικής του πολιτικής. Το κύριο μέρος του νομοθετικού έργου ήταν γραμμένο στη λατινική· οι καινούργιοι, ωστόσο, νόμοι εκδόθηκαν στην ελληνική γλώσσα για να είναι κατανοητοί από το λαό. Η κωδικοποίηση των νόμων της εποχής του Ιουστινιανού έγινε γνωστή το 16ο αιώνα ως Corpus juris civilis (αστικό δίκαιο) και αποτέλεσε τη βάση της νεότερης νομοθεσίας των ευρωπαϊκών κρατών. Ο Ιουστινιανός ανέλαβε το έργο να συνθέσει σ' έναν ενιαίο κώδικα, όλους τους αυτοκρατορικούς νόμους, καθώς επίσης και να αναθεωρήσει τα παλιότερα νομικά συγγράμματα. Το έργο αυτό προχώρησε εκπληκτικά γρήγορα και ο κύριος βοηθός και εμπνευστής του ήταν ο Τριβωνιανός. Ετσι τον Απρίλιο του 529 η εργασία αυτή κατέληξε στον Κώδικα του Ιουστινιανού (Codex Ioustinianus). Χωριζόταν σε δέκα βιβλία και περιείχε όλους τους νόμους που εκδόθηκαν από την εποχή του αυτοκράτορα Αδριανού μέχρι τον Ιουστινιανό και έγινε πια ο αυθεντικός Κώδικας Νόμων της Αυτοκρατορίας. Ο Τριβωνιανός ανέλαβε να αναθεωρήσει τα έργα όλων των κλασσικών νομομαθών, συστηματοποιώντας το υλικό και αφαιρώντας τις αντιφάσεις που είχαν. Μετά από τρία χρόνια πραγματικά ο νέος Κώδικας δημοσιεύθηκε και ονομάστηκε Digestum ή Πανδέκτης και χρησιμοποιήθηκε αμέσως από τους νομικούς της αυτοκρατορίας. Εκδόθηκε επίσης ένα νομικό εγχειρίδιο που προοριζόταν στην αρχή για τους φοιτητές. Ηταν χωρισμένο σε τέσσερα βιβλία και ονομαζόταν Εισηγήσεις (Institutiones). Τέλος, θα πρέπει να αναφερθούν εδώ και τα διατάγματα που κυκλοφόρησαν μετά το 534 και ονομάζονταν "Νεαραί" (Novelae).Οι περισσότεροι από τους νέους νόμους του Ιουστινιανού (σε αντίθεση με τον Κώδικα, τον Πανδέκτη και τις Εισηγήσεις, που ήταν γραμμένοι στα Λατινικά) γράφτηκαν στα Ελληνικά. Τα διατάγματα αυτά ήταν από τα τελευταία έργα του νομοθετικού έργου του Ιουστινιανού και είναι μια πολύ χρήσιμη πηγή για την ιστορία της εποχής αυτής.

θΕΜΑ ΟΓΔΟΟ: ΑΠΟ ΠΟΙΟΥΣ ΤΙΤΛΟΥΣ (ΑΞΙΩΜΑΤΑ) ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΕΝΤΟΝΑ Ο ΕΞΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ;

Ο εξελληνισμός του βυζαντινού κράτους αντανακλάται στους επίσημους αυτοκρατορικούς τίτλους. Ο Ηράκλειος υιοθέτησε τον ελληνικό τίτλο βασιλεύς με την προσθήκη πιστός εν Χριστώ, εγκαταλείποντας τους παλαιούς ρωμαϊκούς τίτλους imperator Romanorum (αυτοκράτωρ Ρωμαίων)*, caesar (καίσαρ)* και augustus (αύγουστος)

ΘΕΜΑ ΕΝΑΤΟ: ΤΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΑΙΡΝΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΗΓΗ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ;ΤΙ ΞΕΡΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ "ΘΕΜΑΤΙΚΟ ΣΤΡΑΤΟ"; "Ένα επικουρικό σώμα του αυτοκρατορικού στρατού ήλθε να καταλάβει το στρατόπεδο που ήταν εκεί (στο "θέμα" της Παφλαγονίας), για να προετοιμάσει μια εκστρατεία εναντίον των Αράβων. Ο χιλίαρχος, ο εκατόνταρχος και ο πεντηκόνταρχος προχώρησαν σε φροντισμένη επιθεώρηση, απαιτώντας αδιάκοπα από το πλήθος των στρατιωτών να παρουσιάζονται με τα άλογα και τις πολεμικές άμαξες τους. Κάποιου στρατιώτη -που ονομαζόταν Μουσούλιος και ήταν πολύ φτωχός- το άλογο, καθώς πλησίαζε η επιθεώρηση, καταλήφθηκε ξαφνικά από κωλικούς πόνους και σπασμούς, έπεσε κάτω και ψόφησε. Ο στρατιώτης, που δεν είχε χρήματα να αγοράσει άλλο άλογο, ήλθε σε πολύ δύσκολη θέση, ενώ ο εκατόνταρχος τον απειλούσε μέσα στην οργή του". (Βίος αγίου Φιλαρέτου, έκδ. Μ.-Η. Fourmy-M. Leroy, Byzantion 9 (1934), 125-127).

Στην ιστορική πηγή του βίου του Αγίου Φιλαρέτου Βλέπουμε ότι ο στρατός του θέματος αποτελούνταν από στρατιώτες-αγρότες που είχαν δικά τους κτήματα και σε περίπτωση εχθρικής επίθεσης ήταν υποχρεωμένοι να παρουσιαστούν για υπηρεσία. Για την αποτελεσματικότερη διακυβέρνηση του κράτους επιδιώχθηκε μια εκτεταμένη διοικητική μεταρρύθμιση, η δημιουργία των θεμάτων. Τα θέματα αρχικά ήταν στρατιωτικές μονάδες, μετακινούμενες ανά την επικράτεια. Όταν οι μονάδες αυτές απέκτησαν μόνιμη εγκατάσταση, θέματα ονομάστηκαν οι περιοχές εγκατάστασής τους, οι οποίες εξελίχθηκαν σε διοικητικές περιφέρειες. Την ανώτατη στρατιωτική και πολιτική εξουσία του θέματος ασκούσε ο στρατηγός. Οι στρατιώτες διέθεταν στρατιωτόπια, δηλαδή κτήματα, από τα έσοδα των οποίων εξασφάλιζαν και συντηρούσαν το άλογο και τον οπλισμό τους. Το κτήμα και η υποχρέωση για στρατιωτική υπηρεσία μεταβιβαζόταν από τον πατέρα στον πρωτότοκο γιο, Τα πρώτα θέματα οργανώθηκαν στη Μ. Ασία περί τα μέσα του 7ου αιώνα. Αργότερα ο θεσμός αυτός, που επρόκειτο να αποτελέσει τη βάση της οργάνωσης του Μεσοβυζαντινού Κράτους, επεκτάθηκε και στη Βαλκανική Χερσόνησο. Η ανάπτυξη των θεματικών στρατών είχε σημαντικές συνέπειες: Οι μισθοφόροι περιορίστηκαν δραστικά και συνάμα στη βυζαντινή ύπαιθρο κυριάρχησε η μικρή και μεσαία αγροτική ιδιοκτησία.

ΘΕΜΑ ΔΕΚΑΤΟ: ΠΩΣ ΕΚΔΗΛΩΘΗΚΕ ΓΙΑ ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ Η ΕΝΤΟΝΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΤΟΥ ΠΑΠΑ ΤΗΣ ΡΩΜΗΣ ΣΤΑ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΥ ΡΩΜΑΪΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ;(ΑΦΟΡΜΗ ΠΡΩΤΟΥ ΣΧΙΣΜΑΤΟΣ)

Μια πρώτη εκδήλωση αυτής της παρεμβατικής τάσης των δυτικών θα είναι το "πρώτο σχίσμα" του Φωτίου με τον Πάπα, κατά τον 9ον αιώνα, που θα προκύψει ως αγανάκτηση του βυζαντινού αρχιεπισκόπου για την απροκάλυπτη παρέμβαση του Πάπα στη διαδικασία εκχριστιανισμού και προσεταιρισμού των Βουλγάρων του Βόρη.

Α/ ΚΕΙΜΕΝΟ (Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ, Η πολιτική Ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, Αθήνα 1988, σ. 52, διασκευή) Είναι γνωστό ότι οι αυτοκρατορικοί τίτλοι [«αυτοκράτωρ» και «βασιλεύς των Ρωμαίων»] που ιδιοποιήθηκε [με τη στέψη του στον Άγιο Πέτρο της Ρώμης, τα Χριστούγεννα του 800] ο Καρλομάγνος και οι διάδοχοί του με την υποστήριξη και την ευλογία του πάπα, προκάλεσαν βίαιες αντιδράσεις από μέρους της Κωνσταντινούπολης, που δεν δίστασε καθόλου να κηρύξει τον πόλεμο κατά της Δύσης. Έναν πόλεμο που δεν υπήρξε μόνο διπλωματικός. Θεωρούμε ότι η έκταση και η βιαιότητα αυτού του γεγονότος σημειώνουν το πρώτο σημαντικό σχίσμα στους κόλπους της χριστιανοσύνης. Η χριστιανική Δύση και η χριστιανική Ανατολή, για λόγους πολιτικού γοήτρου, μπαίνουν σε μία περίοδο αμοιβαίας δυσπιστίας. Αυτή η κατάσταση θα επιδεινωθεί σε λίγο από την εκκλησιαστική διαφωνία γύρω από τη θεωρία που αφορούσε την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος και η οποία απέκρυψε την πραγματική αιτία της αντίθεσης που υπήρχε ανάμεσα στις δύο εκκλησίες, τουλάχιστον σε αυτή την εποχή, για τις αμοιβαίες διεκδικήσεις τους για τα πρωτεία, δηλαδή για την πρωτοκαθεδρία.

Β/ ΕΡΩΤΗΣΗ: Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις με τις απαραίτητες πληροφορίες από το κείμενο που σας δίνεται, να αναφερθείτε: α. στο πολιτικό περιεχόμενο της στέψης του Καρλομάγνου από τον πάπα στον Άγιο Πέτρο της Ρώμης, τα Χριστούγεννα του 800 (μονάδες 12) β. στις συνέπειες αυτού του γεγονότος για τις σχέσεις της χριστιανικής Δύσης με τη χριστιανική Ανατολή. (μονάδες 13)

3. α. Αξιοποιώ τις κατάλληλες πληροφορίες του κειμένου:  ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ 1η «[…]οι αυτοκρατορικοί τίτλοι [«αυτοκράτωρ» και «βασιλεύς των Ρωμαίων»] που ιδιοποιήθηκε ο Καρλομάγνος [με τη στέψη του στον Άγιο Πέτρο της Ρώμης, τα Χριστούγεννα του 800] με τις ευλογίες του πάπα[…]» Από την ιστορική αφήγηση του σχολικού βιβλίου [Κεφάλαιο 1, 8. Το Φραγκικό Κράτος υπό τις δυναστείες των Μεροβιγγείων και των Καρολιδών, γ. Το πρόβλημα των δύο αυτοκρατοριών] μπορεί να αξιοποιηθεί η αναφορά:  ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ 2η «Την ημέρα των Χριστουγέννων του έτους … υπό τις επευφημίες του λαού και του κλήρου». Μέσα από τη συνδυαστική προσέγγιση πηγής και ιστορικής αφήγησης αναμένεται να δομηθεί ένα συνθετικό κείμενο που να αναδεικνύει το πολιτικό περιεχόμενο της στέψης του Καρλομάγνου στον Άγιο Πέτρο της Ρώμης τα Χριστούγεννα του 800.

Σχολιάζω τον τρόπο με τον οποίον επιμέρους παράγοντες όπως ο τόπος και ο χρόνος πραγματοποίησης της στέψης του Καρλομάγνου (στη Ρώμη και συγκεκριμένα στην εκκλησία του Αγίου Πέτρου-έδρα παπικού κράτους/ την ημέρα των Χριστουγέννων) και ιδιαίτερα το πρόσωπο από το οποίο διενεργείται η στέψη (πάπας), σε συνδυασμό με το περιεχόμενο των τίτλων που αποδίδονται («αυτοκράτωρ» και «βασιλεύς των Ρωμαίων») συνδέονται μεταξύ τους, σηματοδοτώντας την πολιτική σπουδαιότητα του συγκεκριμένου γεγονότος: σε μία από τις πιο σημαντικές ημέρες της Χριστιανοσύνης, στη Ρώμη (σύνδεση με την αρχαία ρωμαϊκή παράδοση-σηματοδότηση διαδοχής της αυτοκρατορικής εξουσίας), ανακηρύσσεται από τον πάπα (αντιπρόσωπο του Θεού στη γη) ο Κάρολος ο Μέγας, ως «αυτοκράτωρ» και «βασιλεύς των Ρωμαίων», τίτλοι που μέχρι τη δεδομένη χρονική στιγμή έφερε μόνο ο βυζαντινός αυτοκράτορας.

3.β. Για την απάντηση στο ερώτημα β αξιοποιώ, και πάλι, τις κατάλληλες πληροφορίες του κειμένου:  ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ 1η «[…]οι αυτοκρατορικοί τίτλοι… προκάλεσαν βίαιες αντιδράσεις από την πλευρά της Κωνσταντινούπολης, που δεν δίστασε καθόλου να κηρύξει τον πόλεμο κατά της Δύσης. Έναν πόλεμο που δεν υπήρξε μόνο διπλωματικός.»  ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ 2η «Η χριστιανική Δύση και η χριστιανική Ανατολή, για λόγους πολιτικού γοήτρου, μπαίνουν σε μία περίοδο αμοιβαίας δυσπιστίας... δηλαδή για την πρωτοκαθεδρία.» Από την ιστορική αφήγηση του σχολικού βιβλίου [Κεφάλαιο 1, 8. Το Φραγκικό Κράτος υπό τις δυναστείες των Μεροβιγγείων και των Καρολιδών, γ. Το πρόβλημα των δύο αυτοκρατοριών] και [Κεφάλαιο 2. 1. Προοίμιο της ακμής του Βυζαντινού Κράτους, β. Ο ανταγωνισμός μεταξύ των δύο Εκκλησιών και το Πρώτο Σχίσμα] μπορεί να γίνει σύνδεση με τις αντίστοιχες αναφορές:  ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ 3η «Γι αυτόν τον λόγο η στέψη θεωρήθηκε ως σκάνδαλο… σε δύο αντίπαλους κόσμους»  ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ 4η «Με τη συμπαράσταση του αυτοκράτορα … και ο πάπας Νικόλαος αναθεματίστηκε (Πρώτο Σχίσμα)» Μέσα από τη συνδυαστική προσέγγιση πηγής και της ιστορικής αφήγησης γράφω ένα κείμενο, όπου παραθέτω τις συνέπειες της στέψης του Καρλομάγνου τα Χριστούγεννα του 800 στις σχέσεις ανάμεσα στη χριστιανική Δύση και τη χριστιανική Ανατολή.

ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ

Kατά κάποιους ιστορικούς της τέχνης, ο όρος «Αναγέννηση» σημαίνει την ενασχόληση με όλους τους τομείς της επιστήμης, της τέχνης και της λογοτεχνίας.

ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ HOMO UNIVERSALIS

ΘΕΜΑ 2ο α) Να συμπληρώσετε τα κενά του αποσπάσματος, βάζοντας στην κατάλληλη θέση μία από τις ακόλουθες λέξεις (τρεις περισσεύουν): αστικοποίηση, Βούλγαροι, μεταναστευτικός, στρατιωτικοποίηση, Σλάβοι, εποικιστικός, Θράκη, Μ. Ασία, θέματα. Από τα μέσα του 7ου ως τα μέσα του 9ου αι. η ____________ της βυζαντινής κοινωνίας εκφράζεται με την εμφάνιση των οικογενειακών επωνύμων και την οικοδόμηση πολλών κάστρων. Στις ευρωπαϊκές επαρχίες της αυτοκρατορίας είχαν εγκατασταθεί πολλοί __________. Το Βυζαντινό κράτος, για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα, εφάρμοσε μια _________________ πολιτική στο πλαίσιο της οποίας πολλοί μικρασιατικοί πληθυσμοί μετακινήθηκαν και εγκαταστάθηκαν στις επαρχίες της ____________, της Μακεδονίας και της Νότιας Ελλάδας. Την ίδια περίοδο με τη δημιουργία παράλιων _____________ η αυτοκρατορία κατόρθωσε να θωρακίσει τις παράλιες περιοχές, αλλού σε μικρότερο και αλλού σε μεγαλύτερο βάθος. (μονάδες 10) β) Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, γράφοντας στο τετράδιό σας, δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στην κάθε πρόταση, τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, ή Λάθος, αν η πρόταση είναι εσφαλμένη: α. Μετά τον 7ο μ. Χ. Αιώνα, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού στη βυζαντινή και στην υπόλοιπη ευρωπαϊκή ύπαιθρο αποτελούσαν οι μικροϊδιοκτήτες γης, υποβοηθούμενοι συχνά από δούλους. β. Οι φεουδάρχες, παρά τον όρκο υποτελείας που είχε συναφθεί, δεν είχαν την παραμικρή υποχρέωση να παρέχουν προστασία στους οικονομικά υποτελείς βασάλους τους. γ. Ο Πατριάρχης Φώτιος κατηγόρησε τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, μεταξύ άλλων θρησκευτικών ζητημάτων, και για το δόγμα ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται και από τον Υιό (filioque). δ. To κήρυγμα του Λουθήρου δεν επηρέασε στο παραμικρό την ευρωπαϊκή κοινωνική, οικονομική και ιδεολογική πραγματικότητα, ούτε άφησε πίσω του κάποια λατρευτική παράδοση. ε. Η Ιερά Εξέταση, ο κατάλογος απαγορευμένων βιβλίων (index librorum prohibitorum) και η αναδιάρθρωση των μοναστικών ταγμάτων τέθηκαν στην υπηρεσία της Αντιμεταρρύθμισης. (μονάδες 15) ΘΕΜΑ 4ο Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα δύο κείμενα που σας δίνω να παρουσιάσετε: α. Τα κύρια γνωρίσματα της Αναγέννησης στην Ιταλία και στη Βόρεια Ευρώπη. (μονάδες 15) και β. Τα κύρια χαρακτηριστικά που αποδίδουν οι διανοούμενοι της Αναγέννησης στον πνευματικό άνθρωπο που συχνάζει στις βασιλικές Αυλές. (μονάδες 10). ΚΕΙΜΕΝΟ 1. : Ο άνθρωπος της Αναγέννησης αναζήτησε τρόπους έκφρασης και διατύπωσης των νέων ιδεών που κυκλοφορούσαν στον όψιμο Μεσαίωνα. Έτσι, στράφηκε προς τις κλασικές σπουδές και τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό, προς τα κείμενα της Αρχαιότητας και προς τους τρόπους εξεικόνισης του ανθρώπινου όντος που επί αιώνες είχε συνθλίψει η Καθολική Εκκλησία. Συστηματικά αντέγραψε, μετέφρασε κι επεξεργάστηκε σχολαστικά τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς, μελέτησε τα λατινικά κείμενα και αναβίωσε το σύστημα αξιών εκείνης της παλιάς εποχής, φέρνοντας στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος τον Άνθρωπο: γι’αυτό και η πνευματική αυτή τάση φέρει τη χαρακτηριστική επωνυμία «Ανθρωπισμός» ή «Ουμανισμός» (εκ του λατινικού homo-inis: άνθρωπος): ο ιδεώδης τύπος ανθρώπου που προκύπτει από τα γραπτά και από τις περιγραφές τους είναι ο «σφαιρικός», ή «οικουμενικός» άνθρωπος, ο homo universalis», που επιδίδεται εξίσου στον αθλητισμό, στις τέχνες και στα γράμματα, ενώ συνδυάζει λεπτότητα πνεύματος με κοινωνική άνεση και πλήθος γνώσεων. ΚΕΙΜΕΝΟ 2 (πηγή): «Τα κύρια γνωρίσματα του Ιδεώδους Αυλικού είναι η ευρύτητα ενδιαφερόντων, η πολυμορφία των ενασχολήσεών του, η πληρότητα της σωματικής και πνευματικής του άσκησης, η διανοητική του καθαρότητα και η αγνή πίστη του στην αξία του ανθρώπινου όντος. Θέλω τον αυλικό ευγενή, πνευματώδη, ευφυή και χαριτωμένο. Εκτιμώ ότι το πραγματικό επάγγελμα του αυλικού πρέπει να είναι αυτό της ενασχόλησης με τα όπλα. Πρέπει να είναι δυνατός και φοβερός ενώπιον των εχθρών, αλλά σε όλες τις άλλες περιπτώσεις πρέπει να είναι ανθρώπινος, μετρημένος και σοβαρός. Θέλω να γνωρίζει όχι μόνον τα λατινικά αλλά και τα ελληνικά, να γνωρίζει να γράφει σε στίχους και σε πεζό. Θα ήθελα επίσης να γνωρίζει πολλές ξένες γλώσσες. Θα έπρεπε εξίσου να γνωρίζει να κολυμπά, να αθλείται στο τρέξιμο και τη λιθοβολία. Η μόρφωσή του θα μου φαινόταν ανεπαρκής, αν δεν είχε γνώσεις μουσικής...Εφόσον είναι τόσο δύσκολο και αδύνατο να βρεις έναν άνθρωπο τόσο τέλειο, χαίρομαι τουλάχιστον που έκανα το ίδιο λάθος με τον Πλάτωνα, τον Ξενοφώντα και τον Κικέρωνα μιλώντας για τον Κόσμο των Ιδεών, τον κόσμο δηλαδή όπου συγκαταλέγονται το Ιδεώδες Κράτος, ο Ιδεώδης Βασιλιάς και ο Ιδεώδης Ρήτορας. Αν με τα κείμενά μου δεν κατόρθωσα να προσεγγίσω την εικόνα αυτού του Ιδεώδους, τουλάχιστον θεωρώ ότι οι αυλικοί θα προσεγγίσουν έμπρακτα αυτά που περιγράφω. Και ακόμα κι αν δεν καταφέρουν να επιτύχουν την τελειότητα, όπως είναι αυτή που προσπάθησα να εκφράσω, αυτός που πλησιάζει περισσότερο σε αυτήν θα είναι ο πιο τέλειος. Όπως ακριβώς όταν πολλοί τοξότες πυροβολούν έναν στόχο και κανένας δεν πετυχαίνει ακριβώς το σημάδι, σίγουρα αυτός που πλησιάζει περισσότερο σε αυτόν είναι καλύτερος από τους υπόλοιπους. Κάποιοι με κατηγορούν πως φιλοτέχνησα το δικό μου πορτραίτο, σαν να ήμουν πεπεισμένος ότι κατείχα ο ίδιος εκείνες τις ιδιότητες που αποδίδω στον Αυλικό». (Μπαλτασάρε Καστιλιόνε, Ο Ευγενής: Il Libro del Cortegianο, 1528)

ΠΟΛΕΙΣ ΟΠΟΥ ΕΔΡΑΣΑΝ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΕΣ

Οι ανθρωπιστές διανοούμενοι της Αναγέννησης έδρασαν στη Φλωρεντία, στη Βενετία και στη Ρώμη κυρίως.

ΠΟΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ "ΔΕΥΤΕΡΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣ"

Στη "Δευτέρα Παρουσία" της Capella Sixtina (παρεκκλήσιο του Αγίου Σέξτου στο Βατικανό) ο Μιχαήλ Άγγελος παρουσιάζει ένα μεσαιωνικό θρησκευτικό θέμα υπό μια νέα οπτική.

ΣΕ ΤΙ ΣΥΝΕΒΑΛΑΝ ΟΙ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΙΑΚΟΙ ΛΟΓΙΟΙ

Η συμβολή του αναγεννησιακού λογίου στην αναβίωση των κλασικών σπουδών έγκειται στο ότι δεν μελετά τον αρχαίο πολιτισμό μόνο σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά επιχειρεί να αντλήσει από αυτόν αξίες για τη θεμελίωση του συγχρόνου του κόσμου.

ΓΙΑΤΙ ΗΡΘΑΝ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΑ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΛΟΓΙΟΙ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ

Ο Σχολάριος, ο Γεννάδιος και ο Πλήθων Γεμιστός αρχικά ήρθαν στην αναγεννησιακή Ιταλία κυρίως για να συζητήσουν δογματικά ζητήματα που αφορούσαν την Εκκλησία και το δόγμα.

ΣΕ ΠΟΙΟΝ ΑΛΛΟ ΖΩΓΡΑΦΟ ΣΥΝΑΝΤΟΥΜΕ ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ CAPELLA SIXTINA ΤΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΑΓΓΕΛΟΥ;

Στην Καπέλα Σιξτίνα ο Μιχαήλ Άγγελος απεικονίζει μια σειρά θεμάτων, που τα συναντούμε, επίσης, στα έργα του Ραφαέλο.

ΠΟΙΑ ΗΤΑΝ Η ΜΕΓΑΛΗ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΤΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ;

H κατεξοχήν αποκάλυψη της Αναγέννησης, σε ό,τι αφορά τις φυσικές επιστήμες ήταν τα πειράματα και οι εμπειρικές παρατηρήσεις που ακύρωναν τις απόλυτες απόψεις του Αριστοτέλη.

ΠΟΥ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ Η ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΤΩΝ ΠΡΩΤΟΠΛΑΣΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΙΧΑΗΛ ΑΓΓΕΛΟ;

Η χαρακτηριστική απεικόνιση των Πρωτοπλάστων, τη στιγμή που ο Θεός τούς εξορίζει από τον Παράδεισο, φιλοτεχνημένη από τον Μιχαήλ Άγγελο, προέρχεται από το παρεκκλήσι του Άγιου Σέξτου, στο Βατικανό, το γνωστό ως "Καπέλα Σιξτίνα".

ΑΠΟ ΠΟΙΟΝ ΕΜΠΝΕΥΣΤΗΚΕ ΤΗΝ "ΑΠΟΚΑΘΗΛΩΣΗ" ΤΟΥ Ο ΔΟΜΗΝΙΚΟΣ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΣ;

Ο πίνακας του Ελ Γκρέκο "Αποκαθήλωση" είναι εμπνευσμένος από το γλυπτό σύμπλεγμα της αποκαθηλώσεως του Ιησού "Πιετά" του Μιχαήλ Άγγελου

ΠΟΥ ΠΑΡΑΠΕΜΠΕΙ Η ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΒΙΤΡΟΥΒΙΟ;

Η παρακάτω απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος από τον Βιτρούβιο παραπέμπει στον ολοκληρωμένο άνθρωπο, τα μέλη του οποίου διακρίνονται από αρμονία των αναλογιών.

ΤΙ ΑΝΑΠΑΡΙΣΤΑ Ο ΒΙΤΟΡΕ ΚΑΡΠΑΤΣΙΟ ΣΤΟ STUDIOLO ΤΟΥ;

O Bιτόρε Καρπάτσιο στο “Studiolo” απεικονίζει ένα χαρακτηριστικό ανθρωπιστή λόγιο στο γραφείο του.

ΠΟΙΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΙΑΚΗΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ Ο ΜΠΟΤΙΤΣΕΛΙ ΣΤΗΝ "ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΓΩΝ" ΤΟΥ;

Στη «Λατρεία των Μάγων» ο Μποτιτσέλι ακολουθεί αντιπροσωπευτικά την αναγεννησιακή προσέγγιση στο ότι ακολουθεί κεντρική προοπτική, απεικονίζει τα πρόσωπα ως χαρακτηριστικούς αστούς της Αναγέννησης, εντάσσει τις μορφές σε ένα υποτυπώδες κτίσμα και επιστρατεύει τη φύση.

ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ Η "ΑΦΡΟΔΙΤΗ" ΤΟΥ ΜΠΟΤΙΤΣΕΛΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ;

Η «Αφροδίτη» του Μποτιτσέλι είναι χαρακτηριστικό έργο της Αναγέννησης, γιατί παρουσιάζει την ομορφιά του γυμνού ανθρώπινου σώματος.

Τα παρακάτω σχέδια αποδίδουν την εφαρμογή της προοπτικής στην οργάνωση του απεικονιζόμενου θέματος πάνω στον καμβά των ζωγράφων.

Αφού σχεδιαστεί η γραμμή του ορίζοντα και οριστεί η οπτική γωνία, σχεδιάζονται και οι "γραμμές φυγής".

Στο επόμενο στάδιο, ο ζωγράφος επιλέγει πού θα τοποθετήσει τις φιγούρες του πίνακά του

Η ίδια διαδικασία ακολουθείται σε όλα τα ζωγραφικά έργα.

Αφού σχεδιαστούν οι γραμμές φυγής, αποδίδονται και οι προοπτικές παραμορφώσεις των όγκων. Αυτό ισχύει και στον σχεδιασμό ενός κτηρίου (π.χ. ενός βαπτιστηρίου)

Η τελική οικοδόμηση του κτίσματος βασίζεται απολύτως στο προοπτικό σχέδιο που έχει προηγηθεί.

Κάθε σχέδιο είναι ένα προοπτικό σχέδιο, δηλαδή εντάσσει τους επιμέρους όγκους στην προοπτική παραμόρφωση που ορίζουν οι γραμμές φυγής.

Με άλλα λόγια, κάθε σχέδιο παρίσταται ως "οικοδόμημα", μέσα στους "τοίχους" του οποίου θα εγκιβωτισθούν οι ανθρώπινες φιγούρες.

Οι σημαντικότερες φιγούρες της "Σχολής των Αθηνών" του Ραφαέλλο είναι οι φιλόσοφοι Πλάτων και Αριστοτέλης, που αποδίδονται σε κεντρική προοπτική. Γύρω τους παρατάσσονται, σε διάφορες στάσεις, όλοι οι άλλοι μεγάλοι φιλόσοφοι της κλασικής εποχής.

Η προοπτική αλλάζει ριζικά τη θεώρηση (την εικαστική, εννοείται, θεώρηση) του κόσμου από τον καλλιτέχνη της Αναγέννησης.

ΝΑ ΕΝΤΟΠΙΣΕΤΕ ΜΙΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΗ ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΩΝ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΩΝ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ (ΠΕΡΑΝ ΤΗΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗΣ) ΠΟΥ ΑΠΟΔΙΔΕΙ ΤΟ ΒΑΘΟΣ.

Χαρακτηριστική τεχνική των καλλιτεχνών της Αναγέννησης είναι η απόδοση του προοπτικού βάθους με σφουμάτο.

ΜΟΙΑΖΕΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΣ ΜΕ ΤΟΝ HOMO UNIVERSALIS ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ;

Ο σύγχρονος άνθρωπος, απορροφημένος από την υψηλή τεχνολογία, την πρόοδο της επιστήμης και την κυριαρχία του στη φύση, ΔΕΝ θυμίζει καθόλου τον homo universalis, το πρότυπο ολοκληρωμένου ανθρώπου γης Αναγέννησης, επειδή έχει χάσει την εποπτεία της πολύπλευρης προσωπικότητας, γιατί είναι τόσο τεχνοκράτης που έχει χάσει την αγάπη για τη δημιουργική ζωή και την πίστη στις σωματικές και ψυχικές του δυνάμεις.

ΝΑ ΑΝΑΦΕΡΕΤΕ ΔΥΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ

Χαρακτηριστικά ονόματα αρχιτεκτόνων της Αναγέννησης ήταν οι Λέον Μπατίστα Αλμπέρτι και Φίλιππο Μπρουνελέσκι.

ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ Η ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ "ΣΧΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ" ΤΟΥ ΡΑΦΑΕΛΛΟ;

Η «Σχολή των Αθηνών» του Ραφαέλλο είναι χαρακτηριστική αναγεννησιακή τοιχογραφία, γιατί αναπαριστά τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και τον Διογένη τον Κυνικό, και έτσι εμμέσως συμβολίζει την Αρχαιότητα, προς την οποία στράφηκαν οι λόγιοι της Αναγέννησης.

ΝΑ ΑΝΑΦΕΡΕΤΕ ΤΡΕΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ

Τρια χαρακτηριστικά ονόματα επιστημόνων της Αναγέννησης ήταν οι Λεονάρντο Ντα Βίντσι, Αντρέ Βεζάλ (ιους) και Ιωάννης Γουτεμβέργιος.

ΠΟΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΤΑΞΗ ΩΦΕΛΗΘΗΚΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΙΣΡΟΗ ΧΡΥΣΟΥ ΚΑΙ ΑΡΓΥΡΟΥ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ, ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ ΤΩΝ ΙΣΠΑΝΩΝ, ΤΩΝ ΠΟΡΤΟΓΑΛΩΝ, ΤΩΝ ΟΛΛΑΝΔΩΝ, ΤΩΝ ΒΕΛΓΩΝ, ΤΩΝ ΑΓΓΛΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΓΑΛΛΩΝ ΕΞΕΡΕΥΝΗΤΩΝ;

Από τις νέες οικονομικές καταστάσεις που διαμορφώθηκαν στις μητροπόλεις της Ισπανίας, της Πορτογαλίας, της Ολλανδίας, του Βελγίου, της Αγγλίας και της Γαλλίας κυρίως επωφελήθηκαν και πλούτισαν οι μεταπράτες, οι έμποροι και οι τραπεζίτες, με αποτέλεσμα να ενισχυθεί σημαντικά η δύναμη της αστικής τάξης.

ΠΟΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ ΛΙΜΑΝΙΑ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΑΝ ΣΤΙΣ ΘΑΛΑΣΣΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΧΩΡΩΝ, ΜΕ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΤΗ ΣΥΡΡΙΚΝΩΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΗΣ ΤΗΣ ΒΕΝΕΤΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΓΕΝΟΒΑΣ;

Μετά από την ανακάλυψη του Νέου Κόσμου, τα λιμάνια της Σεβίλλης, της Λισαβόνας και της Αμβέρσας απέκτησαν μεγαλύτερη οικονομική δραστηριότητα από εκείνα της Βενετίας και της Γένουας.

ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΤΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΒΑΡΒΑΡΟΥΣ, Η ΡΩΜΑΪΚΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΣΤΑΔΙΑΚΑ ΕΞΕΛΙΧΘΗΚΕ ΣΕ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ "ΔΥΤΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ". ΓΙΑΤΙ, ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΨΗ ΣΑΣ, ΠΟΛΛΟΙ ΝΕΟΤΕΡΟΙ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΗΓΕΜΟΝΕΣ ΔΙΕΚΔΙΚΗΣΑΝ ΤΟΝ ΤΙΤΛΟ ΤΟΥ 'ΡΩΜΑΙΟΥ' ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑ;

ΟΙ ΜΙΚΡΟΙ ΣΥΝΟΙΚΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΥΣΤΕΡΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΘΗΚΑΝ ΣΤΑΔΙΑΚΑ ΣΕ ΠΟΛΙΧΝΕΣ, ΚΙ ΕΠΕΙΤΑ ΣΕ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΕΣ ΠΟΛΕΙΣ. ΝΑ ΑΝΑΦΕΡΕΤΕ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΡΩΜΑΤΩΣΗ ΜΙΑΣ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΗΣ.

Η ανάπτυξη των πόλεων συνδυάζεται με την εμφάνιση μιας νέας τάξης, της τάξης που η ύπαρξή της είναι άμεσα συνυφασμένη με την ανάπτυξη του εμπορίου, της βιοτεχνίας και των δραστηριοτήτων των σχετικών με το χρήμα. Είναι αναγκαία μια μετατόπιση εξουσιών που θα εξυπηρετεί καλύτερα τις νέες λειτουργίες της πόλης. Παρατηρείται έτσι το φαινόμενο πολλές πόλεις να διεκδικούν και να αποσπούν λιγότερο ή περισσότερο εκτεταμένα δικαιώματα αυτοδιοίκησης. Οι διεκδικήσεις αυτές σε πολλές πόλεις προέρχονται από μια ένωση κατοίκων δεμένων με όρκο. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα οι πόλεις με τις πιο διευρυμένες ελευθερίες να αποκαλούνται «κοινότητες» ή «κομμούνες». Το γεγονός ότι σε πολλές πόλεις συμμετείχε στην κοινότητα ολόκληρος ο αστικός πληθυσμός μπορεί εκ πρώτης όψεως να δώσει την εντύπωση ότι την συγκεκριμένη περίοδο εκδηλώθηκε μια «επανάσταση των αστών». Οι παλιοί φορείς της εξουσίας - επίσκοποι, εφημέριοι, κληρικοί των καθεδρικών ναών, μοναχοί, χωροδεσπότες, ιππότες, πρωτότοκοι γιοί ευγενών οικογενειών που μετανάστευσαν στην πόλη – συνυπάρχουν με τη νέα άρχουσα τάξη. Παράλληλα, υπάρχει μια ταξική διαστρωμάτωση που οφείλεται στις μεγάλες διαφορές περιουσίας. Δίπλα στην αστική αριστοκρατία και στους πλούσιους μεγαλέμπορους αστούς, δημιουργείται μια «μεσοαστική» τάξη που αποτελείται από βιοτέχνες, μικρεμπόρους, γραφιάδες κ.α. Τεχνίτες και υπάλληλοι αποτελούν τον «κοσμάκη» (popolo minuto) και ακόμα πιο κάτω οι απόκληροι της αστικής κοινωνίας - ξεριζωμένοι αγρότες, δραπέτες, θύματα του λοιμού ή της ανασφάλειας κλπ. Φαίνεται λοιπόν ότι στις περισσότερες πόλεις κυριαρχούσε μια ολιγαρχία εύπορων εμπόρων, η οποία δεν συγκρούεται με την παλιά αριστοκρατία για ν’ αποκτήσει προνόμια και ελευθερίες, αλλά συνεργάζεται με αυτή για τη διατήρηση της ισχύος στα χέρια των πλουσιότερων. Η εξουσία, ακόμη και μετά την εμφάνιση του κοινοτικού κινήματος, παραμένει στα χέρια μιας ολιγαρχίας που προέρχεται από τη συνεργασία της αριστοκρατίας της γης και της νέας «αριστοκρατίας του χρήματος» και η οποία αποτελεί μέρος του φεουδαρχικού συστήματος χωρίς να έρχεται σε αντίθεση μαζί του.

• ΠΟΙΑ ΥΠΗΡΞΕ Η ΑΦΟΡΜΗ ΓΙΑ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΤΟΥ 16ου ΑΙΩΝΑ;

Η μαζική πώληση συγχωροχαρτιών στη Γερμανία προκάλεσε την έντονη αντίδραση του μοναχού και θεολόγου Μαρτίνου Λουθήρου (1483-1546). Η αφορμή για τη μεταρρύθμιση δόθηκε το 1515, όταν ο πάπας Λέων Γ έδωσε την άδεια για μαζική έκδοση και πώληση εγγράφων άφεσης αμαρτιών (συγχωροχαρτιών). Ο εμπορευματοποιημένος τρόπος διάθεσης τους από τον μοναχό Τέτζελ στη Γερμανία και η διακήρυξή του ότι μόλις ακουστεί ο ήχος από τα χρήματα που πληρώνονται για το συγχωροχάρτι, οι ψυχές μεταπηδούν από το Καθαρτήριο στον Παράδεισο", προκάλεσαν την έντονη αντίδραση του γερμανού μοναχού και θεολόγου Μαρτίνου Λουθήρου.

Ο Λούθηρος διαμαρτυρόμενος θυροκόλλησε, τον Οκτώβριο του 1517, σε εκκλησία της Βιτεμβέργης έναν κατάλογο από 95 θέσεις, δηλαδή επιχειρήματα που καταδίκαζαν τα συγχωροχάρτια και αμφισβητούσαν τις παπικές απόψεις και σε άλλα δογματικά ζητήματα. Ο πάπας αντέδρασε αφορίζοντας τον Λούθηρο ως αιρετικό.

Ο Λούθηρος όμως έκαψε δημόσια το έγγραφο (βούλλα) του αφορισμού του (1520). Η θρησκευτική αυτή διαμάχη θορύβησε τον αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Γερμανίας) Κάρολο Ε', ο οποίος, φοβούμενος διάσπαση της ενότητας των γερμανικών χωρών, κάλεσε τον Λούθηρο να απολογηθεί ενώπιον της Δίαιτας* στην πόλη Βορμς (Worms). Όταν ο Λούθηρος αρνήθηκε να αναιρέσει τις απόψεις του, η Δίαιτα τον καταδίκασε ως αιρετικό και τον έθεσε εκτός νόμου. Ο Λούθηρος σώθηκε τότε χάρη στην επέμβαση του εκλέκτορα της Σαξονίας», ο οποίος τον έκρυψε στον πύργο του, στο Βάρτμπουργκ.

Το κήρυγμα του Λουθήρου, ως τοπικό θρησκευτικό κίνημα, αλλά και ως πυρήνας μιας ευρύτερης μεταρρυθμιστικής έκρηξης, είχε αποφασιστική επίδραση στην κοινωνική, πολιτική και οικονομική πραγματικότητα, όχι μόνον της Γερμανίας αλλά και ολόκληρης της Ευρώπης. Όταν το 1529 η Δίαιτα αποκήρυξε τον Λουθηρανισμό, οι γερμανοί ηγεμόνες που ήταν οπαδοί του Λουθήρου αντιτάχθηκαν και διαμαρτυρήθηκαν για τη δίωξη των θρησκευτικών τους πεποιθήσεων. Η διαμαρτυρία αυτή, από την οποία ονομάστηκαν και προτεστάντες ή διαμαρτυρόμενοι (από το λατινικό ρήμα protestor: διαμαρτύρομαι), δεν είχε κανένα αποτέλεσμα. Τον επόμενο χρόνο υπέβαλαν στη Δίαιτα που συγκλήθηκε στην γερμανική πόλη Αυγούστα υπόμνημα με τις βασικές αρχές του λουθηρανισμού, γνωστό ως Ομολογία της Αυγούστας (1530).

• ΠΟΙΕΣ ΗΤΑΝ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗΣ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗΣ ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΑ ΕΥΡΩΠΗ;

Η προτεσταντική μεταρρύθμιση προκάλεσε, εκτός από θρησκευτικές, γενικότερες μεταβολές στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Η μετάφραση της Βίβλου σε εθνικές γλώσσες συνέβαλε στην ανάπτυξη των εθνικών λογοτεχνιών και στη σφυρηλάτηση της εθνικής συνείδησης. Εξάλλου, η απελευθέρωση των δημιουργικών δυνάμεων του ανθρώπου δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την εξέλιξη των επιστημών, τον εκδημοκρατισμό των θεσμών, την οικονομική ανάπτυξη και την κοινωνική ελευθερία. Στη Γερμανία, ιδιαίτερα αιματηρός υπήρξε ο τριακονταετής πόλεμος (1618-1648) μεταξύ προτεσταντών και ρωμαιοκαθολικών, ο οποίος όμως αυτή τη φορά, έλαβε πανευρωπαϊκές διαστάσεις. Η Συνθήκη της Βεστφαλίας (1648) έβαλε τέλος στη σύγκρουση αυτή, που σηματοδότησε οριστικά και τη συρρίκνωση της δύναμης του γερμανού αυτοκράτορα. Στην Αυστρία οι ηγεμόνες καταδίωξαν τους προτεστάντες και ο βασιλιάς της Γαλλίας Λουδοβίκος ΙΔ΄ απαγόρευσε (1685) τον προτεσταντισμό.

• ΠΟΙΑ ΜΟΡΦΗ ΚΑΘΕΣΤΩΤΩΝ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΕ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΤΟΥ 16ου ΚΑΙ ΤΟΥ 17ου ΑΙΩΝΑ;

Οι νέες συνθήκες που δημιουργήθηκαν το 16ο αι. ευνόησαν στην Ευρώπη τη βαθμιαία εδραίωση της απόλυτης μοναρχίας ή απολυταρχίας. Στη Γαλλία ο απολυταρχισμός φθάνει στο απόγειο του με τον Λουδοβίκο ΙΔ΄ (1638-1715), που θεωρεί τον εαυτό του αντιπρόσωπο του Θεού στο βασίλειο του. Στην Αγγλία η μοναρχία ήταν παραδοσιακά ηπιότερη, γιατί ίσχυαν περιορισμοί στην εξουσία του βασιλιά. Έτσι, η προσπάθεια ορισμένων βασιλέων να προβούν σε θρησκευτικές διώξεις, παραμερισμό του κοινοβουλίου και άσκηση απολυταρχικής διακυβέρνησης προκάλεσε εμφύλιο πόλεμο (1642-1649) και είχε ως αποτέλεσμα την κατάργηση της βασιλείας.

• ΠΟΙΕΣ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΤΟΥ 17ου ΑΙΩΝΑ;

Μέχρι τις αρχές του 18ου αιώνα οι βιοτεχνίες έχουν παραδοσιακό χαρακτήρα, στηρίζονται δηλαδή σε οικογενειακά κεφάλαια και έχουν τοπικό χαρακτήρα. Αλλά με την εκμηχάνιση, δηλ. τη χρήση μηχανών, και στη συνέχεια τη χρησιμοποίηση γαιάνθρακα και ατμού μεταβάλλονται σε βιομηχανίες με πολλαπλάσια κεφάλαια. Οι οικονομικές, κοινωνικές και τεχνολογικές μεταβολές διαμόρφωσαν τις κατάλληλες συνθήκες για ραγδαίες εξελίξεις τον επόμενο (18ο) αιώνα. Το φαινόμενο αυτό ονομάστηκε Βιομηχανική Επανάσταση. Το μεγάλο ατλαντικό εμπόριο με τις αποικίες της Αμερικής γνωρίζει μεγάλη άνθηση, αλλά η πλέον προσοδοφόρα εμπορική δραστηριότητα είναι για τους Ευρωπαίους το λεγόμενο τριγωνικό εμπόριο, γιατί διεξάγεται σε τρεις φάσεις μεταξύ Ευρώπης, Αφρικής και Αμερικής: Οι Ευρωπαίοι μεταφέρουν στην Αφρική μικροεμπορεύματα, από εκεί αγοράζουν σκλάβους που τους ανταλλάσσουν στην Αμερική με αποικιακά προϊόντα (ζάχαρη, καφέ κ.ά.), τα οποία στη συνέχεια μεταφέρουν στην Ευρώπη. Τα οφέλη από τις οικονομικές μεταβολές καρπώνεται η αστική τάξη, η οποία συνεχώς ισχυροποιείται και γίνεται η κυρίαρχη δύναμη των εξελίξεων στη δυτική Ευρώπη. Ο υπόλοιπος πληθυσμός, δηλαδή οι αγρότες, οι χωρικοί και τα ασθενέστερα στρώματα των πόλεων (εργάτες, μικροεπαγγελματίες και άλλοι) ζουν σε άθλιες συνθήκες και δεν έχουν τη δυνατότητα να αποκτήσουν ακόμα και τα απολύτως αναγκαία. Έτσι, η κοινωνία διακρίνεται σε τρεις τάξεις με ποσοτικές και ποιοτικές διαφοροποιήσεις ανάλογα με τη χώρα: : τον Κλήρο, τους Ευγενείς και την Τρίτη Τάξη. Κυριότερο χαρακτηριστικό της κοινωνίας αυτής είναι η άνιση κατανομή του πλούτου.

• ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΠΟΥ ΟΔΗΓΗΣΑΝ ΣΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ;

Τα υψηλά κέρδη προκάλεσαν μεγάλη συσσώρευση κεφαλαίων που αναζητούσαν επενδυτικές διεξόδους στη βιοτεχνική παραγωγή. Παράλληλα, παρατηρήθηκε δημογραφική έκρηξη και αυξημένη ζήτηση αγαθών λόγω της βελτίωσης των όρων διαβίωσης των πληθυσμών,ενώ μεγάλες μάζες του αγροτικού πληθυσμού συνέρρεαν στις πόλεις για να εργαστούν στις βιοτεχνίες. Αυτές δεν θα μπορούσαν να ανταποκριθούν στην αυξημένη ζήτηση, αν δεν μετεξελίσσονταν σε βιομηχανίες, αξιοποιώντας τη νέα τεχνολογία και τις νέες πηγές ενέργειας, τη χρήση δηλαδή των μηχανών, του γαιάνθρακα και του ατμού. Με την τελειοποίηση της ατμομηχανής από τον Βατ (1736-1819) ο ρυθμός και η ποσότητα της παραγωγής αυξήθηκαν κατακόρυφα. Η μηχανή διαδόθηκε ταχύτατα, αρχικά στην υφαντουργία και αργότερα στη μεταλλουργία. Οι μεταβολές αυτές διαμόρφωσαν τις κατάλληλες συνθήκες για την έναρξη ενός ριζικού οικονομικού μετασχηματισμού, της βιομηχανικής επανάστασης, κατά το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα, που ξεκίνησε πρώτα από την Αγγλία, για να επεκταθεί κατά το 19ο αιώνα και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

• «Στον 18ο αιώνα, το δουλεμπορικό πλοίο φέρνει στην Αφρική ράβδους σιδήρου, χάντρες, υφάσματα . Σε αντάλλαγμα όλων αυτών των ειδών λαϊκής κατανάλωσης ζητά σκλάβους. Οι σκλάβοι στοιβάζονται στην ακτή, αφού πρώτα ελεγχθεί η φυσική τους κατάσταση[...]. Μόλις οι μαύροι αγοραστούν μαρκάρονται με πυρακτωμένο σίδερο με τα αρχικά του ιδιοκτήτη και μετά τους μπαρκάρουν. Ξυρισμένοι και γυμνοί κοιμούνται ο ένας πάνω στον άλλο μέσα σε ακαθαρσίες. (...) Καθώς το ταξίδι διαρκεί δύο μήνες, τα αφεντικά αποδίδουν το θάνατο πολλών σκλάβων σε επιδημία (...) Πριν από την άφιξη του πλοίου στο λιμάνι, οι άρρωστοι πετάγονται στη θάλασσα. Τους άλλους τους παραταΐζουν και τους ντοπάρουν, για να φαίνονται σε καλή κατάσταση. (...) Και όταν ο σκλάβος αγοραστεί από κάποιον αφέντη της Βραζιλίας, της Κούβας ή της νότιας Αμερικής, ο γολγοθάς τους δεν έχει τελειώσει» . ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟ ΠΑΡΑΠΑΝΩ ΚΕΙΜΕΝΟ, ΝΑ ΓΡΑΨΕΙΣ ΤΙΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΣΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΙΚΙΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΔΟΥΛΕΜΠΟΡΙΟ.

• ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΚΥΡΙΑ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΣΤΟΝ 17ο ΚΑΙ ΣΤΟΝ 18ο ΑΙΩΝΑ;

Η γαλλική λογοτεχνία ακολουθώντας τον κλασικισμό, παράγει έργα διαχρονικά με θεματογραφία κλασική ή σύγχρονη. Ο Μολιέρος (1622-1753), ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς της περιόδου αυτής, διακωμωδεί την ανερχόμενη αστική τάξη της εποχής του. Η λογοτεχνική παραγωγή συνεχίζεται στη Γαλλία και κατά το 18ο αιώνα με τους εκπροσώπους του Διαφωτισμού, ενώ προς το τέλος του αιώνα αυτού εμφανίζεται ο Ρομαντισμός. Στην Αγγλία κυριαρχούν κατά την περίοδο αυτή ρεαλιστικές και ανθρωποκεντρικές τάσεις, ενώ στη Γερμανία δίνεται έμφαση στο συναίσθημα και στην παράδοση. Κορυφαίοι γερμανοί συγγραφείς της περιόδου αυτής θεωρούνται ο Γκαίτε (1749-1832) με αντιπροσωπευτικό έργο τον Φάουστ, και ο Σίλλερ (1759-1805). • ΤΙ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΤΟΥ 17ου ΑΙΩΝΑ;

Τον δρόμο για τη νεώτερη επιστήμη, που άνοιξε ο Βάκωνας, συνέχισε ο γάλλος Ρενέ Ντεκάρτ (1596-1650) που θεμελίωσε τον ορθολογισμό. υποστηρίζοντας ότι η κύρια πηγή της κάθε αλήθειας είναι η λογική απόδειξη. Τον ορθολογισμό, επίσης, και τον εμπειρισμό χρησιμοποίησε ο άγγλος φιλόσοφος Τζον Λοκ (1632-1704) ως βάση για την ερμηνεία και τη βελτίωση της κοινωνίας. Το επιστημονικό πνεύμα επιβάλλεται, όταν ο Ισαάκ Νεύτων (1643-1 727) διατυπώνοντας το νόμο της παγκόσμιας έλξης (1687) έδειξε ότι ο κόσμος λειτουργεί με βάση ορισμένους σταθερούς νόμους.

• ΤΙ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΟΝ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟ; ΠΟΙΟΙ ΗΤΑΝ ΟΙ ΚΥΡΙΟΤΕΡΟΙ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΙ ΤΟΥ;

Ο επιστημονικός στοχασμός γεννά την αισιοδοξία ότι η λογική και η εφαρμογή παρόμοιων νόμων στα κοινωνικά φαινόμενα θα φέρουν στον άνθρωπο την ελευθερία, την αρμονία και την ευημερία. Προβάλλεται έτσι, κατά τον 18ο αιώνα, ένα γενικότερο αίτημα για βαθιές μεταβολές σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας, το οποίο εντάσσεται στο κίνημα του Διαφωτισμού. Το κίνημα αυτό αποσκοπούσε στην αποδέσμευση της ανθρώπινης σκέψης από κάθε ιδεολογική, θρησκευτική ή φιλοσοφική προκατάληψη. • Κυριότεροι εκπρόσωποι του Διαφωτισμού ήταν ο Βολταίρος (1694-1778), ο Ζαν Ζακ Ρουσσό (1712-1788), ο Μοντεσκιέ (1698-1755), ο Ντενί Ντιντερό (1713-1784), ο Ντ'Αλαμπέρ και ο βαρώνος Χόλμπαχ.

• «Όλοι οι άνθρωποι είναι από τη φύση ελεύθεροι και ίσοι [...]. 'Εχουν εμπιστευθεί με συμφωνία στην εκτελεστική εξουσία τη διακυβέρνηση [...]. Η εκτελεστική εξουσία παραβιάζει την υποχρέωσή της αυτή, όταν προσπαθεί να επιβάλει αυθαίρετα τη βούλησή της [...]. Τότε, ο λαός ως ανώτατη εξουσία, έχει το δικαίωμα να αντιδράσει και να εγκαθιδρύσει ένα νέο πολιτικό σύστημα» . * ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΟ ΠΑΡΑΠΑΝΩ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ "ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ" ΤΟΥ ΤΖΟΝ ΛΟΚ, ΝΑ ΓΡΑΨΕΙΣ ΤΙΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΣΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟΥ ΑΡΧΟΝΤΑ (souverain: βασιλιά, προέδρου), ΤΗΣ ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ (force executive: βασιλιά, προέδρου, πρωθυπουργού-κυβέρνησης) ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ (ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ: force législative).

• ΤΙ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΩΝ ΗΝΩΜΕΝΩΝ ΠΟΛΙΤΕΙΩΝ ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ (1787);

Το Σύνταγμα αυτό, που ισχύει με ορισμένες τροποποιήσεις ως σήμερα, στηρίζεται στην αρχή της διάκρισης των εξουσιών και προβλέπει μια ομοσπονδιακή κεντρική κυβέρνηση με αρμοδιότητες για την εξωτερική πολιτική, την άμυνα και τα οικονομικά. Κάθε Πολιτεία όμως διατηρεί τη νομοθετική και την εκτελεστική εξουσία σε θέματα της τοπικής αυτοδιοίκησης, της αστυνομίας, της δικαιοσύνης και της εκπαίδευσης. Η νομοθετική εξουσία του ομόσπονδου κράτους ανήκει στο Κογκρέσο, που αποτελείται από δύο σώματα, τη Βουλή και τη Γερουσία. Κάθε Πολιτεία εκπροσωπείται στη Βουλή από αριθμό αντιπροσώπων κατ’ αναλογίαν του πληθυσμού της, ενώ στη Γερουσία από δύο Γερουσιαστές, ανεξαρτήτως του πληθυσμού της. Η εκτελεστική εξουσία ασκείται από τον Πρόεδρο, που εκλέγεται από εκλέκτορες για τέσσερα χρόνια. Τέλος, η δικαστική εξουσία, με επικεφαλής το Ανώτατο Δικαστήριο, είναι ανεξάρτητη. Το Αμερικανικό Σύνταγμα, όπως και η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, απηχεί βέβαια και μεταφέρει στο πρακτικό πεδίο τις ιδέες του Διαφωτισμού. Ταυτόχρονα όμως προχωρεί περισσότερο, καθιερώνοντας δύο άγνωστους μέχρι τότε πολιτειακούς θεσμούς, τον θεσμό της ομοσπονδίας και αυτόν της αβασίλευτης δημοκρατίας.

ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ;

Πολλοί ιστορικοί και θεολόγοι, κυρίως από το 19ο έως σήμερα, προσπάθησαν να ανιχνεύσουν τα αίτια της εικονομαχίας. Κάποιοι θεώρησαν ότι τα κίνητρα υπήρξαν αποκλειστικά θεολογικά, κάποιοι άλλοι μίλησαν για μία μεταρρύθμιση στην βυζαντινή κοινωνία, ενώ άλλοι αναφέρθηκαν σε κίνητρα οικονομικά και πολιτικά. Σήμερα πολλοί θεωρούν ότι ρίζες της εικονομαχίας υπήρξαν: α) Η προσπάθεια των Ισαύρων να εξουσιάσουν την εκκλησία, και να επωφεληθούν από την περιουσία των μοναστηριών. β) Σε πολιτικά αίτια, αφού οι εικονομάχοι αυτοκράτορες χρησιμοποίησαν την πρόφαση της προσπάθειας να περιστείλουν την ασυδοσία κάποιων μοναχών, στην πραγματικότητα σκοπό είχαν να αποσπάσουν την εκπαίδευση από τα χέρια της Εκκλησίας και να τονώσουν την μοναρχική εξουσία με την απόσπαση του λαού από την επιρροή της Εκκλησίας. γ) Παράλληλα οι κρατούντες ένιωθαν μεγάλο φόβο για την αύξηση της ήδη μεγάλης δύναμης της Εκκλησίας στο λαό λόγω των κοινωφελών ιδρυμάτων της (νοσοκομεία, γηροκομεία κ.α. και τέλος δ) Οι εικονομάχοι ήταν επηρεασμένοι από την αίρεση των μονοφυσιτών, τον ωριγενισμό και από τις μονοθεϊστικές θρησκείες, Ιουδαϊσμό και Μονοθεϊσμό, στις οποίες απαγορευόταν η απεικόνιση της Θεότητας. Ταυτόχρονα την εχθρική στάση απέναντι στις εικόνες καλλιεργήθηκε κυρίως στα χρόνια των Ισαύρων. Αυτοί προσπάθησαν να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις, για να πλησιάσουν πολιτικά τους Μωαμεθανούς και τους Ιουδαίους και να τους ενσωματώσουν ευκολότερα στην αυτοκρατορία. Τέλος σημαντικό ρόλο έπαιξαν και οι θεολογικές παρεκκλίσεις μερικών πιστών που λάτρευαν όχι το εικονιζόμενο πρόσωπο αλλά την συγκεκριμένη φορητή εικόνα ως θαυματουργή.

ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΗΣ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΠΟΥ ΣΑΣ ΔΙΝΩ (ΕΙΚΟΝΟΛΑΤΡΕΣ) ΚΑΙ ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΤΑΔΙΚΗΣ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ (ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΟΙ), ΝΑ ΠΕΙΤΕ ΤΗΝ ΑΠΟΨΗ ΣΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑ.

ΤΙ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΟΤΟΠΙΑ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΙΣ ΣΚΛΑΒΗΝΙΕΣ;

Στρατιωτόπια: Είναι τα κτήματα, που παραχωρούνταν στους στρατιώτες-αγρότες, κοντά στα σύνορα της πρωτεύουσας, και από τα έσοδα των οποίων εξασφάλιζαν και συντηρούσαν τον εξοπλισμό τους και το άλογό τους. Το κτήμα και η υποχρέωση για στρατιωτική υπηρεσία μεταβιβάζονταν απ΄ τον πατέρα στον πρωτότοκο γιό.

Σκλαβηνίες: Δημιουργήθηκαν αρχές του 7ου αιώνα, όταν Σλάβοι εγκαταστάθηκαν μόνιμα σε εδάφη της σημερινής Ελλάδας. Ήταν δηλαδή, αυτόνομες νησίδες σλαβικού πληθυσμού σκορπισμένες ανάμεσα σε ντόπιους. Στη διάρκεια του 9ου αιώνα, οι σκλαβηνίες που βρίσκονταν ΒΔ της χερσονήσου του Αίμου, εξελίχθηκαν στα πρώτα κρατίδια Σέρβων και Κροατών. Η ύπαρξη και η ανάπτυξη αυτών των κρατιδίων, διευκόλυνε τον εκχριστιανισμό των δύο λαών επί Βασιλείου Α΄. Οι σκλαβηνίες που βρίσκονταν νότια της χερσονήσου του Αίμου, άρχισαν να ενσωματώνονται στη θεματική διοίκηση του Βυζαντίου. Αρχικά οι σκλαβηνίες ήταν ημιαυτόνομες και πλήρωναν φόρο υποτέλειας.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΗΝ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΗΓΗ (Ιωάννης Εφέσου, Εκκλησιαστική Ιστορία, ΙΙI, ΣΤ', 25, έκδ. E.W. Brooks, Λουβαίν 1952, 248-249) ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ ΤΗΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΟΥ: "Το τρίτο έτος από τον θάνατο του Ιουστίνου, επί της βασιλείας του νικηφόρου Τιβερίου, ο καταραμένος λαός των Σκλαβήνων διέδραμε όλη την Ελλάδα, τη χώρα των Θεσσαλονικέων και ολόκληρη τη Θράκη: κυρίευσαν πολλές πόλεις και κάστρα, λεηλάτησαν και πυρπόλησαν την ύπαιθρο, απήγαγαν αιχμαλώτους και έγιναν κύριοι της χώρας, όπου κλείνουν, χωρίς φόβο, τέσσερα χρόνια διαμονής Και έγιναν πλούσιοι αρπάζοντας χρυσάφι, ασήμι, αγέλες αλόγων και πολλά όπλα. Έμαθαν ακόμη να πολεμούν καλύτερα από τους Ρωμαίους, ενώ προηγουμένως ήταν πρωτόγονοι άνθρωποι, δεν τολμούσαν να βγουν από τα δάση και τους πυκνοδασωμένους τόπους τους και (σχεδόν ) αγνοούσαν τα όπλα, αφού χρησιμοποιούσαν μόνο λογχάδια (κοντές λόγχες)".

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΗΓΗΣ: Η ένταξη ξένων στρατιωτών στον αυτοκρατορικό στρατό της πρώιμης βυζαντινής περιόδου αποτέλεσε μια εσωτερική επιλογή του Βυζαντινού κράτους κατά τους 4ο – 6ο αι. Η κεντρική διοίκηση της αυτοκρατορίας ευνόησε τη μαζική πρόσληψη «βαρβάρων» πολεμιστών στους βυζαντινούς σχηματισμούς μάχης κατά την περίοδο 324-565, προκειμένου να ενισχύσει τη στρατιωτική της δύναμη. Η συγκεκριμένη διαδικασία υποδηλώνεται γενικότερα στη σύγχρονη έρευνα ως «εκβαρβαρισμός» (αγγλ. Barbarization, γερμ. Barbarisierung) ή ειδικότερα «γερμανοποίηση» (αγγλ. Germanization, γερμ. Germanisierung), δηλαδή ένταξη γερμανικών φύλων του Ρήνου και του Δούναβη στις ένοπλες δυνάμεις της ανατολικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Για την επίτευξη της στρατιωτικής σύμπραξης και την εύκολη στρατολόγηση, η βυζαντινή ηγεσία συνδεόταν μέσω επίσημων συνθηκών με λαούς και κράτη πέρα από τα σύνορα της αυτοκρατορίας, με μικρότερες ομάδες προσφύγων που επιζητούσαν να μετοικήσουν στη αυτοκρατορία και, σπανιότερα, ακόμη και με επιδρομείς. Το κείμενο του ιστοριογράφου απηχεί την οπτική ενός εκκλησιαστικού παράγοντα, και ως εκ τούτου διακρίνεται από φανατισμό και απουσία αντικειμενικου κριτηρίου. Τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν το συγκεκριμένο κείμενο είναι η υπερβολή, η χρήση λέξεων "καταδικαστικών" όπως : "ο καταραμένος λαός των Σκλαβήνων", οι εκφράσεις "λεηλάτησαν και πυρπόλησαν", το επίθετο "πρωτόγονοι" που αφορά τους Σλάβους, κοκ. Η σύγκριση με τη βυζαντινή δόξα είναι προφανής, και ως εκ τούτου προφανής είναι και η προκατάληψη του ιστορικού απέναντι στους νεοφερμένους Σκλαβήνους.

ΤΙ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΟ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ;

Επί Ιουστινιανού έγινε συστηματική κωδικοποίηση του Δίκαιου: το νομοθετικό έργο του Ιουστινιανού είναι η σπουδαιότερη πτυχή της εσωτερικής του πολιτικής. Το κύριο μέρος του νομοθετικού έργου ήταν γραμμένο στη λατινική· οι καινούργιοι, ωστόσο, νόμοι εκδόθηκαν στην ελληνική γλώσσα για να είναι κατανοητοί από το λαό. Η κωδικοποίηση των νόμων της εποχής του Ιουστινιανού έγινε γνωστή το 16ο αιώνα ως Corpus juris civilis (αστικό δίκαιο) και αποτέλεσε τη βάση της νεότερης νομοθεσίας των ευρωπαϊκών κρατών. Ο Ιουστινιανός ανέλαβε το έργο να συνθέσει σ' έναν ενιαίο κώδικα, όλους τους αυτοκρατορικούς νόμους, καθώς επίσης και να αναθεωρήσει τα παλιότερα νομικά συγγράμματα. Το έργο αυτό προχώρησε εκπληκτικά γρήγορα και ο κύριος βοηθός και εμπνευστής του ήταν ο Τριβωνιανός. Ετσι τον Απρίλιο του 529 η εργασία αυτή κατέληξε στον Κώδικα του Ιουστινιανού (Codex Ioustinianus). Χωριζόταν σε δέκα βιβλία και περιείχε όλους τους νόμους που εκδόθηκαν από την εποχή του αυτοκράτορα Αδριανού μέχρι τον Ιουστινιανό και έγινε πια ο αυθεντικός Κώδικας Νόμων της Αυτοκρατορίας. Ο Τριβωνιανός ανέλαβε να αναθεωρήσει τα έργα όλων των κλασσικών νομομαθών, συστηματοποιώντας το υλικό και αφαιρώντας τις αντιφάσεις που είχαν. Μετά από τρία χρόνια πραγματικά ο νέος Κώδικας δημοσιεύθηκε και ονομάστηκε Digestum ή Πανδέκτης και χρησιμοποιήθηκε αμέσως από τους νομικούς της αυτοκρατορίας. Εκδόθηκε επίσης ένα νομικό εγχειρίδιο που προοριζόταν στην αρχή για τους φοιτητές. Ηταν χωρισμένο σε τέσσερα βιβλία και ονομαζόταν Εισηγήσεις (Institutiones). Τέλος, θα πρέπει να αναφερθούν εδώ και τα διατάγματα που κυκλοφόρησαν μετά το 534 και ονομάζονταν "Νεαραί" (Novelae).Οι περισσότεροι από τους νέους νόμους του Ιουστινιανού (σε αντίθεση με τον Κώδικα, τον Πανδέκτη και τις Εισηγήσεις, που ήταν γραμμένοι στα Λατινικά) γράφτηκαν στα Ελληνικά. Τα διατάγματα αυτά ήταν από τα τελευταία έργα του νομοθετικού έργου του Ιουστινιανού και είναι μια πολύ χρήσιμη πηγή για την ιστορία της εποχής αυτής.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ. ΚΑΤΟΠΙΝ, ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ ΤΗ ΒΑΘΕΙΑ ΑΛΛΑΓΗ ΠΟΥ ΕΠΕΦΕΡΕ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΣΤΟΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΤΗΣ ΡΩΜΑΪΚΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ . "Λίγα ζητήματα προκάλεσαν τόσο ατέρμονες και ζωηρές συζητήσεις στην ιστορική έρευνα και έλαβαν τόσο αντιφατικές απαντήσεις, όσο το πρόβλημα των σχέσεων του Κωνσταντίνου με τον Χριστιανισμό. Πολλοί πιστεύουν ότι ο Κωνσταντίνος ήταν θρησκευτικά αδιάφορος και ότι υποστήριζε το Χριστιανισμό από καθαρά πολιτικούς λόγους. Άλλοι πιστεύουν στην ειλικρινή μεταστροφή του και δέχονται ότι αυτή αποτέλεσε τον αποφασιστικό λόγο για την αλλαγή της θρησκευτικής πολιτικής της αυτοκρατορίας. Έχουν προβληθεί πολλά επιχειρήματα και για τις δύο αυτές ερμηνείες. Πραγματικά είναι δυνατό να θεμελιώσει κανείς την άποψη, ότι ο Κωνσταντίνος προσχώρησε στον Χριστιανισμό από πεποίθηση, ενώ άλλα επιχειρήματα επιτρέπουν την υπόθεση ότι έμεινε πιστός στις αρχαίες εθνικές παραδόσεις. Τέλος υπάρχουν ενδείξεις που οδηγούν στο συνδυασμό των δύο αντιφατικών υποθέσεων. Οπωσδήποτε η πολιτική σκοπιμότητα έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στη στάση του Κωνσταντίνου. Είχε γίνει σε όλους φανερό, ακόμη και στον πιστό συνεργάτη του Διοκλητιανού, Γαλέριο, ότι εκείνος είχε χρεοκοπήσει με την τακτική των διωγμών και ότι η μεταφορά του κέντρου βάρους της αυτοκρατορίας προς την Ανατολή δεν μπορούσε να συμβιβασθεί με την εχθρική στάση απέναντι στο Χριστιανισμό. Είναι όμως εξίσου βέβαιο ότι ο Κωνσταντίνος είχε πλούσια θρησκευτικά βιώματα στη ζωή του, που σχετίζονται τόσο με το Χριστιανισμό όσο και με τις εθνικές θρησκείες, και επομένως δεν μπορεί να σταθεί η κατηγορία ή ο έπαινος ότι ήταν θρησκευτικά αδιάφορος απέναντι στο Χριστιανισμό". G. Ostrogorsky, Ιστορία του Βυζαντινού κράτους, τ. 1, μετ. I. Παναγόπουλος εκδ. Στ. Βασιλόπουλος, σ. 105-106. ΤΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΒΓΑΖΕΤΕ ΣΥΓΚΡΙΝΟΝΤΑΣ ΤΟΥΣ ΕΞΙ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΧΑΡΤΕΣ;

ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ, ΠΕΡΙΓΡΑΨΤΕ ΜΕ ΔΙΚΑ ΣΑΣ ΛΟΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΤΟΥ ΙΣΛΑΜ:

ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ ΤΟ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΠΟ ΠΗΓΗ:

ΣΤΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΠΕΙΚΟΝΙΖΕΤΑΙ Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΒΑΡΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ. ΤΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΒΓΑΖΕΤΕ;

ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ, ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΕΤΑΡΤΗ ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΑ (1204) ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΕ ΜΙΑ ΣΕΙΡΑ ΑΠΟ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΙ ΑΠΟ ΛΑΤΙΝΙΚΑ ΚΡΑΤΗ. (να μελετήσετε και τον χάρτη, στη σελ. 68 του βιβλίου σας). ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΙ ΠΟΙΑ ΤΑ ΛΑΤΙΝΙΚΑ ΚΡΑΤΗ;

ΤΙ ΠΑΡΙΣΤΑΝΕΙ Ο ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΧΑΡΤΗΣ;

ΜΕ ΠΟΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΘΗΚΑΝ ΟΙ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ;

ΠΩΣ ΛΕΓΟΝΤΑΝ ΟΙ ΔΟΥΛΟΠΑΡΟΙΚΟΙ ΠΟΥ ΔΕΣΜΕΥΟΝΤΑΝ ΜΕ ΟΡΚΟ ΥΠΟΤΕΛΕΙΑΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΦΕΟΥΔΑΡΧΗ;

ΠΟΙΟΣ ΦΡΑΓΚΟΣ ΗΓΕΤΗΣ ΙΔΡΥΣΕ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΙΣΧΥΡΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΤΟ 800 μ.Χ. ΜΕ ΤΙΣ ΕΥΛΟΓΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΠΑ ΤΗΣ ΡΩΜΗΣ;

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΙΔΡΥΤΗΣ ΤΗΣ ΔΥΝΑΣΤΕΙΑΣ ΤΩΝ ΜΕΡΟΒΙΓΓΕΙΩΝ (MEROVINGIENS ) ΒΑΣΙΛΕΩΝ;

ΠΟΙΑΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΤΗΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΟΙ ΚΑΤΟΙΚΟΙ ΕΙΧΑΝ ΤΗΝ ΠΕΙΡΑΤΕΙΑ ΩΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ;

ΠΟΙΟ ΠΟΛΥΣΤΙΧΟ ΕΠΙΚΟ ΓΑΛΛΙΚΟ ΠΟΙΗΜΑ ΥΜΝΟΥΣΕ ΤΟΝ ΗΡΩΑ ΠΟΥ ΣΚΟΤΩΘΗΚΕ ΣΤΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΡΑΒΕΣ ΣΤΗ ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΡΟΝΣΕΒΟ;

ΠΟΙΟΣ ΔΙΑΣΗΜΟΣ ΕΛΛΗΝΑΣ ΠΕΙΡΑΤΗΣ ΑΠΟ ΤΗ ΜΥΤΙΛΗΝΗ ΛΥΜΑΙΝΟΤΑΝ ΤΙΣ ΑΚΤΕΣ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ ΕΠΙ ΣΟΥΛΤΑΝΟΥ ΣΟΥΛΕΪΜΑΝ;

ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΟΙΑΣ ΠΛΗΘΥΣΜΙΑΚΗΣ ΟΜΑΔΑΣ ΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΩΣ ΤΟΝ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΚΑΙ ΩΣ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ;

ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΙΚΕΣ ΤΟΥ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΠΟΙΟΥ ΕΘΝΟΥΣ ΕΜΕΙΝΕ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Ο ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ;

ΝΑ ΑΝΑΦΕΡΕΤΕ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΡΩΜΑΤΩΣΗ ΜΙΑΣ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΗΣ.

ΤΙ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΟΤΟΠΙΑ;

ΤΙ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΙΣ ΣΚΛΑΒΗΝΙΕΣ;

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΗΝ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΗΓΗ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ ΤΗΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΟΥ: "Το τρίτο έτος από τον θάνατο του Ιουστίνου, επί της βασιλείας του νικηφόρου Τιβερίου, ο καταραμένος λαός των Σκλαβήνων διέδραμε όλη την Ελλάδα, τη χώρα των Θεσσαλονικέων και ολόκληρη τη Θράκη: κυρίευσαν πολλές πόλεις και κάστρα, λεηλάτησαν και πυρπόλησαν την ύπαιθρο, απήγαγαν αιχμαλώτους και έγιναν κύριοι της χώρας, όπου κλείνουν, χωρίς φόβο, τέσσερα χρόνια διαμονής Και έγιναν πλούσιοι αρπάζοντας χρυσάφι, ασήμι, αγέλες αλόγων και πολλά όπλα. Έμαθαν ακόμη να πολεμούν καλύτερα από τους Ρωμαίους, ενώ προηγουμένως ήταν πρωτόγονοι άνθρωποι, δεν τολμούσαν να βγουν από τα δάση και τους πυκνοδασωμένους τόπους τους και (σχεδόν ) αγνοούσαν τα όπλα, αφού χρησιμοποιούσαν μόνο λογχάδια (κοντές λόγχες)". (Ιωάννης Εφέσου, Εκκλησιαστική Ιστορία, ΙΙI, ΣΤ', 25, έκδ. E.W. Brooks, Λουβαίν 1952, 248-249)

ΤΙ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΟ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ;

ΑΠΟ ΠΟΙΟΥΣ ΤΙΤΛΟΥΣ (ΑΞΙΩΜΑΤΑ) ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΕΝΤΟΝΑ Ο ΕΞΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ;

ΤΙ ΠΑΡΙΣΤΑΝΕΙ Ο ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΠΙΝΑΚΑΣ; ΠΟΙΑ ΣΧΕΣΗ ΕΧΕΙ ΤΟ ΘΕΜΑ ΑΥΤΟ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ ΣΤΟΥΣ ΓΕΙΤΟΝΙΚΟΥΣ ΛΑΟΥΣ;

ΤΙ ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΙ ΑΥΤΟΣ Ο ΧΑΡΤΗΣ;

ΠΟΙΑ ΑΠΟΨΗ ΔΙΑΤΥΠΩΝΕΤΑΙ ΣΕ ΑΥΤΟ ΤΟ ΣΗΜΕΙΟ ΤΟΥ ΚΟΡΑΝΙΟΥ; "Καταπολεμήστε τους εχθρούς σας στον πόλεμο που γίνεται για τη θρησκεία, αλλά μην επιτεθείτε ποτέ πρώτοι. Ο θ ε ό ς μισεί τους επιτιθέμενους. Σκοτώστε τους εχθρούς σας παντού όπου τους βρίσκετε. Διώξτε τους από το φως απ' όπου σας έδιωξαν. Ο κίνδυνος να αλλάξετε θρησκεία είναι χειρότερος και από τον φόνο. Μην τους πολεμάτε καθόλου κοντά στο τέμενος Χαράμ, εκτός αν σας προκαλέσουν. Αν σας επιτεθούν, να κολυμπήσετε μέσα στο αίμα τους. Αυτή είναι η ανταμοιβή που χρωστάτε στους άπιστους". (Κ. Καλοκαιρινός, Ιστορία Ρωμαϊκή και Βυζαντινή, ΟΕΔΒ, Αθήνα 1981, 232)

ΓΙΑ ΠΟΙΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΠΙΣΤΕΥΕΤΕ ΠΩΣ Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΩΝ ΞΕΚΙΝΗΣΕ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΑ;

ΠΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΣΠΟΥΔΑΙΟΤΕΡΟΙ ΛΑΟΙ ΠΟΥ ΚΑΤΟΙΚΟΥΣΑΝ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ;

ΠΩΣ ΑΠΟΚΑΛΕΙΤΑΙ Ο ΚΥΡΙΟΤΕΡΟΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΡΥΘΜΟΣ ΣΤΙΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ;

ΣΕ ΠΟΙΟΥΣ ΑΠΕΥΘΥΝΕΤΑΙ ΚΑΙ ΣΕ ΤΙ ΤΟΥΣ ΠΡΟΤΡΕΠΕΙ Ο ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΠΑΠΑ ΟΥΡΒΑΝΟΥ Β' (Νοέμβριος 1095); "Γενναιότατοι στρατιώτες... Μην αφήνετε να σας κρατήσει στην πατρίδα ούτε η ιδιοκτησία ούτε η οικογενειακή φροντίδα. Γιατί αυτή η χώρα, που περιβάλλεται από όλες τις μεριές από θάλασσα και οροσειρές, είναι υπερπλήρης από σας. Δεν της περισσεύουν τα πλούτη. Μόλις και μεταβίας μπορεί να θρέψει αυτούς που την καλλιεργούν. Γι' αυτό αλληλοτρώγεστε και σπαράζετε μεταξύ σας. Πάψτε πια τις εχθρότητες, ας σταματήσουν οι διαφωνίες κι ας πάρουν τέλος οι πόλεμοι μεταξύ σας αφήστε κάθε μίσος και διχογνωμία να κοιμηθούν. Πάρτε το δρόμο για τους Αγίους Τόπους, ελευθερώσετε αυτή τη γη από το γένος του Διαβόλου και υποτάξτε τη σε σας. Η βασιλική πόλη (Ιερουσαλήμ)... είναι τώρα αιχμάλωτη από τους εχθρούς της και έχει υποφέρει τόσο...ώστε να έχει καταργηθεί η λατρεία...Γι' αυτό το λόγο αναλάβετε αυτό το ταξίδι για την άφεση των αμαρτιών σας και εξασφαλίστε την αθάνατη δόξα του Βασιλείου των Ουρανών". (Από το έργο του ιστορικού Γουλιέλμου από την Τύρο Historia rerum in partibus transmarinis gestarum, στο: Select Documents of European History, έκδ. Laffan, Νέα Υόρκη 1929, 55-56).

ΠΟΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΡΑΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΑΝ μετά από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους, το 1204 μ.Χ.;

ΠΟΙΑ ΛΑΤΙΝΙΚΑ ΚΡΑΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΑΝ μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους, το 1204 μ.Χ.;

ΠΟΙΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΕΧΕΙ ΤΑ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΚΑΣΤΡΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΗΣ ΛΑΤΙΝΟΚΡΑΤΙΑΣ;

ΠΟΙΑ ΡΩΜΑΪΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΤΗΡΗΣΕ Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ;

ΣΕ ΠΟΙΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΤΟΥ ΥΠΟΔΟΥΛΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ ΑΚΜΑΣΕ Η ΠΕΙΡΑΤΕΙΑ;

ΣΕ ΠΟΙΟΥΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥΣ ΤΟΜΕΙΣ ΔΙΕΠΡΕΨΕ Ο ΑΡΑΒΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ;

ΠΟΙΟ ΗΤΑΝ ΤΟ ΑΓΑΠΗΜΕΝΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΟΡΓΑΝΟ ΤΩΝ ΜΕΝΕΣΤΡΕΛΩΝ;

ΠΩΣ ΟΝΟΜΑΖΟΝΤΑΝ ΟΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΕΣ ΤΡΑΓΟΥΔΙΣΤΕΣ ΚΑΙ ΤΑΧΥΔΑΚΤΥΛΟΥΡΓΟΙ που περιφέρονταν στις επαρχίες κερδίζοντας τα προς το ζην με τραγούδια των τροβαδούρων και μαγικά κόλπα;

ΠΟΙΟΣ ΠΑΠΑΣ ΣΥΝΕΤΑΞΕ ΤΟ ΑΝΤΙΦΩΝΑΡΙΟ και ΠΩΣ ΟΝΟΜΑΣΤΗΚΕ ΤΟ ΜΕΛΟΣ που ίδρυσε για τη δυτική μουσική αυτός ο πάπας;

ΠΟΙΑ ΗΤΑΝ Η ΚΥΡΙΑ ΕΠΙΔΙΩΞΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑΣ;

ΠΟΙΟΥΣ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΑΝ ΤΑ ΚΑΤΩΤΕΡΑ ΣΤΡΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ;

ΜΕ ΠΟΙΟΝ ΘΕΣΜΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΗΤΑΝ ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΕΜΠΟΡΙΟ στον 9ο αιώνα μ.Χ.;

ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΣΤΡΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ;

ΤΙ ΓΝΩΡΙΖΕΤΕ ΓΙΑ ΤΟΝ ΘΕΣΜΟ ΤΗΣ ΠΡΟΝΟΙΑΣ (Βυζαντινός στρατός, 11ος αιώνας);

ΠΟΙΟΣ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΗΓΕΤΗΣ ΚΗΡΥΞΕ ΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΑ, και με ποια αφορμή;

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΚΑΙ ΚΡΙΝΕΤΕ ΤΗΝ ΠΗΓΗ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ:

ΤΙ ΓΝΩΜΗ ΕΧΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΙΩΞΕΙΣ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΟΦΙΛΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΛΕΟΝΤΑ Γ' ΤΟΝ ΙΣΑΥΡΟ;

ΤΙ ΓΝΩΜΗ ΕΧΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΕΙΡΑΣ ΕΙΡΗΝΗΣ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΙΑΣ;

ΕΙΝΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΩΣ Η ΤΥΧΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΚΡΙΝΟΤΑΝ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΘΕΜΑΤΙΚΟΥΣ ΣΤΡΑΤΟΥΣ; ΜΟΙΑΖΟΥΝ ΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΣΤΡΑΤΟΙ ΜΕ ΤΟΝ ΡΩΜΑΪΚΟ ΣΤΡΑΤΟ;

ΣΕ ΤΙ ΣΥΝΙΣΤΑΝΤΟ ΟΙ ΑΝΕΙΚΟΝΙΚΕΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΤΩΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΩΝ ΕΠΑΡΧΙΩΝ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ;

ΠΟΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΘΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΖΑΤΕ "ΠΡΩΤΟΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ";

ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΑΦΟΡΜΗ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΣΧΙΣΜΑΤΟΣ, ΕΠΙ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗ ΦΩΤΙΟΥ;

ΤΙ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ "ΧΩΡΙΟΝ"

ΠΟΙΟΥΣ ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΟΥΣ ΡΥΘΜΟΥΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΔΙΑΚΡΙΝΟΥΜΕ ΣΤΟΥΣ ΚΙΟΝΕΣ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ;

ΠΟΙΑ ΠΟΛΗ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΒΟΡΡΑ ΠΟΛΙΟΡΚΗΘΗΚΕ ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΒΑΡΟΥΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΣΛΑΒΟΥΣ;

ΠΟΙΟΣ ΑΡΧΑΙΟΣ ΛΑΟΣ ΚΑΤΟΙΚΟΥΣΕ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΚΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΦΙΞΗ ΤΩΝ ΡΩΜΑΙΩΝ;

ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΕΙΚΟΝΟΛΑΤΡΙΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΕΙΡΑ ΜΕ ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΗΣ ΟΠΟΙΑΣ ΣΥΝΔΕΕΤΑΙ Η ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΑΣΗΣ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ;

Ποιος βυζαντινός αυτοκράτορας έβαλε νομομαθείς να συγγράψουν το Corpus Juris Civilis, που ως σήμερα διδάσκεται ως "Αστικό Δίκαιο" στη Νομική Σχολή;

Στα τέλη του 10ου αιώνα ο Βασίλειος Β' ο Μακεδών υποσχέθηκε να δώσει στον ρώσο ηγεμόνα Βλαντιμίρ ως σύζυγο την αδελφή του Άννα, αν ο ίδιος και το έθνος του ασπάζονταν τον χριστιανισμό. Τα γεγονότα εξελίχθηκαν σύμφωνα με τις υποσχέσεις και τις προθέσεις του Βασιλείου Β' και η βάπτιση του Βλαδίμηρου έλαβε χώρα πιθανότατα στη Χερσώνα. ΤΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΒΓΑΖΕΤΕ ΑΠΟ ΑΥΤΟ ΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ;

Το έτος 867 ο πατριάρχης της Κωνσταντινούπολης Φώτιος έγραψε μια Εγκύκλιο Επιστολή στους άλλους Πατριάρχες της Ανατολής, καταγγέλλοντας το Filioque και τον Πάπα που το επικαλούνταν. Ο βυζαντινός πατριάρχης είχε αγανακτίσει με την απροκάλυπτη παρέμβαση του Πάπα στη διαδικασία εκχριστιανισμού και προσεταιρισμού των Βουλγάρων του Βόρη. Αν και κάποιοι ιστορικοί θεωρούν ατυχή την επίθεση προς τον Πάπα, στην πραγματικότητα, ο Φώτιος εξωτερίκευε τις σκέψεις του επάνω στην επικείμενη εισαγωγή του Filioque στη Βουλγαρία μαζί με άλλες λατινικές καινοτομίες που κατήγγειλαν οι βυζαντινοί ιεραπόστολοι. ΠΟΙΑ ΗΤΑΝ Η ΚΥΡΙΟΤΕΡΗ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΑΥΤΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΘΕΣΗΣ ΤΟΥ ΦΩΤΙΟΥ ΣΤΟΝ ΠΑΠΑ;

ΣΑΣ ΔΙΝΩ ΕΝΑ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΚΟ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ. ΘΕΛΩ ΝΑ ΤΟ ΣΧΟΛΙΑΣΕΤΕ. "Οι εικόνες αναπληρώνουν τα είδωλα και άρα αυτοί που τις προσκυνούν είναι ειδωλολάτρες [...]. Όμως δεν πρέπει να προσκυνούμε κατασκευάσματα των ανθρώπινων χεριών και κάθε είδους ομοίωμα [...]. Πληροφόρησέ με ποιος μας κληροδότησε αυτή την παράδοση, δηλαδή να σεβόμαστε και να προσκυνούμε κατασκευάσματα χεριών, ενώ ο Θεός απαγορεύει την προσκύνηση, και εγώ θα συμφωνήσω ότι αυτό είναι νόμος του Θεού". (Από επιστολή του Λέοντα Γ΄ στον πάπα Γρηγόριο Β΄, Travaux et mémoires 3)

ΤΩΡΑ ΣΑΣ ΔΙΝΩ ΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΗΣ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ. ΘΕΛΩ ΝΑ ΤΟ ΣΥΓΚΡΙΝΕΤΕ ΜΕ ΤΟ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ. "Εφόσον προσκυνώ και σέβομαι το σταυρό και τη λόγχη, τον κάλαμο και τον σπόγγο, με τα οποία οι θεοκτόνοι Ιουδαίοι προσέβαλαν και σκότωσαν τον Κύριό μου, γιατί όλα αυτά στάθηκαν όργανα του έργου της σωτηρίας των ανθρώπων, πώς να μην προσκυνήσω και τις εικόνες που κατασκευάζουν οι πιστοί με αγαθή προαίρεση και με σκοπό τη δοξολογία και την ανάμνηση των παθημάτων του Χριστού; Και εφόσον προσκυνώ την εικόνα του σταυρού που κατασκευάζεται από οποιοδήποτε υλικό, πώς να μην προσκυνήσω την εικόνα του Χριστού που κατέστησε σωτήριο τον σταυρό; Ότι δεν προσκυνώ την ύλη είναι φανερό, διότι, αν καταστραφεί το εκτύπωμα ενός σταυρού που είναι κατασκευασμένος από ξύλο, παραδίδω το ξύλο στη φωτιά. Το ίδιο συμβαίνει και με το ξύλο των εικονισμάτων, όταν αυτά καταστραφούν". (Ιωάννης Δαμασκηνός, Περί εικόνων, Λόγος δεύτερος κεφ. 19, Migne, Patrologia Graeca)

ΣΑΣ ΔΙΝΩ ΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΡΗΞΗ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΕΙΟΥ ΤΗΣ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗΣ. ΝΑ ΓΡΑΨΕΤΕ ΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΣΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ: "Τον ίδιο χρόνο (726), το καλοκαίρι, ανέβρασε η θάλασσα και σαν από καμίνι σηκώθηκε ατμός από το βυθό ανάμεσα στη Θήρα και τη Θηρασία . Αυτό κράτησε κάμποσες μέρες. Στο μέσο αυτό της φοβερής φωτιάς σχηματίστηκε ένα νέο νησί που συνενώθηκε με το νησί Ιερά. Όπως η Θήρα και η Θηρασία, έτσι και το νεοσχημάτιστο νησί όφειλε τη γένεσή του στην έκρηξη του ηφαιστείου και δημιουργήθηκε στη διάρκεια της βασιλείας του αντίχριστου Λέοντος. Ο αυτοκράτορας εξήγησε αυτό το σημάδι της θείας οργής εναντίον του με τρόπο ευνοϊκό για τον εαυτό του και σήκωσε ακόμη πιο αναίσχυντο πόλεμο εναντίον των αγίων και σεπτών εικόνων. Και ο λαός της Βασιλεύουσας εξαιτίας της απέραντης λύπης του για τις καινοφανείς διδασκαλίες προσπάθησε να επιτεθεί και να σκοτώσει τους στρατιώτες του αυτοκράτορα που καθαίρεσαν την εικόνα του Χριστού στη Χαλκή Πύλη. Και τότε πολλοί από αυτούς τιμωρήθηκαν για την ευσέβειά τους με ακρωτηριασμούς, μαστιγώσεις, εξορίες και πρόστιμα και ιδιαίτερα οι αριστοκράτες και επιφανείς". Θεοφάνης, Χρονογραφία, έκδ. C. de Boor, τόμ. 1, Λειψία 1883, 404-405

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΕΛΕΝΗΣ ΓΛΥΚΑΤΖΗ-ΑΡΒΕΛΕΡ. ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΑΠΟΨΗ ΤΗΣ ΑΡΒΕΛΕΡ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ; "Μέσα σ' αυτές τις συνθήκες γινόταν όλο και πιο φανερό, ότι η σωτηρία της Αυτοκρατορίας εξαρτιόταν αποκλειστικά από τους αγροτικούς πληθυσμούς του εσωτερικού της Μ. Ασίας Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία, ότι η εικονομαχική πολιτική, που ήταν εντελώς αντίθετη σ' ότι θύμιζε τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό και την παλιά ιδεολογία, θα μπορούσε να συμφιλιώσει την Κωνσταντινούπολη με τους αγροτικούς πληθυσμούς της ανατολικής Μ. Ασίας, που εξαθλιωμένοι και πάμφτωχοι αποζούσαν από τη γη, που τώρα όφειλαν να υπερασπίσουν από τους επιδρομείς". Ε. Γλύκατζη -Αρβελέρ, Η πολιτική ιδεολογία του Βυζαντινού Κράτους, με τ. Τ. Δρακοπούλου, Αθήνα 1977. 34

ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ;

ΣΑΣ ΔΙΝΩ ΜΙΑ ΠΗΓΗ ΟΠΟΥ ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΤΑΙ Η ΣΤΕΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΛΟΜΑΓΝΟΥ ΥΠΟ ΤΗΝ ΟΠΤΙΚΗ ΓΩΝΙΑ ΤΩΝ ΔΥΤΙΚΩΝ: "Επειδή δεν υπήρχε πια αυτοκράτορας στο έθνος των Ελλήνων και η αυτοκρατορική εξουσία βρισκόταν στα χέρια μιας γυναίκας, φάνηκε σωστό στον ίδιο τον πάπα Λέοντα και σ' όλους τους άγιους πατέρες που πήραν μέρος στη σύνοδο να δώσουν τον τίτλο του αυτοκράτορα στο βασιλιά των Φράγκων Κάρολο, που έχει στην κυριαρχία του την πόλη της Ρώμης, όπου συνήθιζαν πάντα να εδρεύουν οι καίσαρες, και τις άλλες πόλεις της Ιταλίας, της Γαλλίας και της Γερμανίας. Επειδή λοιπόν ο παντοδύναμος Θεός ευδόκησε να περάσουν όλες αυτές οι χώρες στην κυριαρχία του Καρόλου, οι κληρικοί της Συνόδου σκέφθηκαν ότι, σύμφωνα με το θέλημα του Θεού και το αίτημα όλων των Χριστιανών, εκείνος θα έπρεπε να έχει και τον τίτλο του αυτοκράτορα. Ο Κάρολος δεν ήθελε να εναντιωθεί σ' αυτό το θέλημα και, υποτασσόμενος ταπεινά στο Θεό, καθώς και στην επιθυμία που εκφράστηκε από όλο το χριστιανικό κόσμο, δέχθηκε τη χειροτονία του από τον πάπα Λέοντα και, μαζί μ' αυτή, τον τίτλο του αυτοκράτορα". (Από τα Χρονικά του Lorsch-Annates Laureshamenses-, Monumenta Germaniae Historica, τόμ. I, 37).

ΚΑΙ ΤΩΡΑ ΣΑΣ ΠΑΡΑΘΕΤΩ ΜΙΑ ΠΗΓΗ ΟΠΟΥ ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΤΑΙ Η ΣΤΕΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΛΟΜΑΓΝΟΥ ΥΠΟ ΤΗΝ ΟΠΤΙΚΗ ΓΩΝΙΑ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ: "Αυτόν το χρόνο (800), στις 25 Δεκεμβρίου, ο ρήγας των Φράγκων Κάρολος στέφθηκε (αυτοκράτορας) από τον πάπα Λέοντα. Και ενώ σκόπευε να επιτεθεί με στόλο στη Σικελία, άλλαξε γνώμη και αποφάσισε να ζητήσει σε γάμο την αυτοκράτειρα Ειρήνη. Για το σκοπό αυτό έστειλε τον επόμενο χρόνο πρεσβευτές στο Βυζάντιο. Κι έφτασαν οι απεσταλμένοι του Καρόλου και του πάπα Λέοντος (στην Πόλη), ζητώντας από την Ειρήνη να παντρευτεί τον Κάρολο και έτσι να ενωθεί η Ανατολή με τη Δύση. Κι εκείνη θα δεχόταν αν δεν την εμπόδιζε ο Αέτιος, που είχε μεγάλη δύναμη και σκόπευε να κάνει αυτοκράτορα τον αδελφό του. Τον επόμενο χρόνο (802), τον Οκτώβριο, ο Νικηφόρος, πατρίκιος και γενικός λογοθέτης, έγινε αυτοκράτορας διώχνοντας την αυγούστα Ειρήνη". (Θεοφάνης, Χρονογραφία, έκδ. C. de Boor, τόμ. 1, Λειψία 1883, 475-476)

ΝΑ ΣΥΓΚΡΙΝΕΤΕ ΤΙΣ ΔΥΟ ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΝΑ ΓΡΑΨΕΤΕ ΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΣΑΣ.

ΠΟΙΟΥΣ ΤΥΠΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΠΗΓΩΝ ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΝΑ ΔΙΑΚΡΙΝΕΤΕ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ;

ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΤΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΒΑΡΒΑΡΟΥΣ, Η ΡΩΜΑΪΚΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΣΤΑΔΙΑΚΑ ΕΞΕΛΙΧΘΗΚΕ ΣΕ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ "ΔΥΤΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ". ΓΙΑΤΙ, ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΨΗ ΣΑΣ, ΠΟΛΛΟΙ ΝΕΟΤΕΡΟΙ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΗΓΕΜΟΝΕΣ ΔΙΕΚΔΙΚΗΣΑΝ ΤΟΝ ΤΙΤΛΟ ΤΟΥ 'ΡΩΜΑΙΟΥ' ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑ;

ΤΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΒΓΑΖΕΤΕ ΑΠΟ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ; Αμφιλεγόμενο είναι το ζήτημα των σχέσεων Κράτους-Εκκλησίας στο Βυζάντιο. Υποστηρίχθηκε ότι το βυζαντινό Κράτος, επωφελούμενο από την εικονομαχία, υπέταξε τη βυζαντινή Εκκλησία και ότι οι πατριάρχες μεταβλήθηκαν σε όργανα των εκάστοτε αυτοκρατόρων. Επισημαίνεται λ.χ. ότι αρκετοί πατριάρχες καθαιρέθηκαν (Φώτιος, Ιγνάτιος), ενώ δυο φορές το πατριαρχικά αξίωμα δόθηκε σε μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας. Μόνο στο δεύτερο μισό του 10ου αι. ο πατριάρχης Πολύευκτος κατέστησε την εξουσία του αρκετά ισχυρή και ανεξάρτητη, ώστε να επηρεάζει και τον ίδιο τον αυτοκράτορα. Εχει όμως διατυπωθεί και η αντίθετη άποψη, σύμφωνα με την οποία περιορίστηκε αισθητά η αυτοκρατορική εξουσία στον θρησκευτικό τομέα, ενώ το κύρος του πατριάρχη και της Εκκλησίας ενισχυόταν διαρκώς. Αν και η πλήρωση του πατριαρχικού θρόνου αποφασιζόταν από τον αυτοκράτορα, για το διορισμό και την καθαίρεση των εκκλησιαστικών λειτουργών ήταν απαραίτητη η συγκατάθεση του κλήρου. Τέλος, η εκκλησιαστική σύνοδος είχε τον πρώτο λόγο σε εκκλησιαστικά και δογματικά θέματα.

Ποιος αρχαίος νομοθετικός κώδικας όρισε τους πρώτους νόμους στην αρχαία Μεσοποταμία;

Ποια είναι τα αρχαιότερα ινδικά κείμενα προσευχών;

Τι είναι η πέτρα της Ροζέτης;

Ποιο είναι αυτό το αρχαίο αιγυπτιακό γλυπτό;

Ποιο αρχαίο βρετανικό μεγαλιθικό μνημείο θεωρείται τόπος ιερός και τόπος αστρονομικών παρατηρήσεων;

Ποιο ιστορικό λατινικό έπος έγραψε ο Βιργίλιος;

Ποια αρχαία ιρακινή πόλη υπήρξε ρωμαϊκή επαρχία και, κατόπιν, πρωτεύουσα της περσικής δυναστείας των Σασσανιδών;

Σε ποιο νησιωτικό σύμπλεγμα του Ειρηνικού Ωκεανού βρίσκονται αυτά τα ανθρωπόμορφα μεγαλιθικά μνημεία;

Ποια διάσημη απαγωγή που έκαναν οι Ρωμαίοι παριστάνει αυτός ο πίνακας του Τζιανμπολόνια;

Ποια είναι η πρώτη πόλη στον κόσμο όπου βρέθηκε αυτός ο Κατάλογος Σουμερίων Βασιλέων;

Ποιος ρωμαίος στρατηγός κατανίκησε τους Γαλάτες και έγραψε τις "Αναμνήσεις από τον Γαλατικό Πόλεμο";

Ποιον αρχαίο όρκο δίνουν οι γιατροί σε όλον τον κόσμο;

Από ποιον αρχαίο πολιτισμό προέρχεται ο "Θρήνος για την πτώση της Ουρ";

Ποιος αρχαίος αιγυπτιακός ναός μεταφέρθηκε, αφού τεμαχίστηκε, σε νέα τοποθεσία, μετά την πλημμύρα που προκάλεσε στον Νείλο το φράγμα του Ασσουάν;

Ποιος ρωμαίος αυτοκράτορας της δυναστείας των Αντωνίνων υπήρξε μέγας στωϊκός φιλόσοφος;

Σε ποια μεγάλη λίμνη της Ιουδαίας βρέθηκαν αυτοί οι πάπυροι, που είναι γραμμένοι στα εβραϊκά, στα ελληνικά και στα αραμαϊκά;

Ποιος αρχαιότατος νομικός κώδικας ήταν τόσο αυστηρός που θέσπιζε το δόγμα "Οφθαλμόν αντί οφθαλμού";

Ποιος καρχηδόνιος ηγεμόνας πέρασε τις Άλπεις με ελέφαντες και έφτασε "προ των πυλών" της Ρώμης;

Ποιού αρχαίου δραματικού ποιητή το αριστούργημα είναι ο "Οιδίπους τύραννος";

Ποιος αρχαίος έλληνας νομοθέτης έδωσε το όνομά του στους αυστηρότερους νόμους που γράφτηκαν ποτέ;

Ποιος μετεωρίτης λίθος λατρεύεται στη Μέκκα κάθε χρόνο από χιλιάδες μουσουλμάνους;

Πώς λέγεται ο πρώτος νομικός κώδικας για τα ανθρώπινα δικαιώματα και το habeas corpus που θέσπισε στη Βρετανία ο Ιωάννης ο Ακτήμονας;

Ποιο είναι το αρχαιότερο έπος της ανθρωπότητας, που περιγράφει τη Μεγάλη Πλημμύρα στον αρχαίο σουμεριακό πολιτισμό;

Σε ποια βόρεια χώρα έχτισε ο αυτοκράτορας Αδριανός το Τείχος του Αδριανού , για να την προστατεύσει από τις επιδρομές εγχώριων φυλών του βορρά;

Ποιος είναι ο γνωστότερος συγγραφέας ΜΥΘΩΝ στην αρχαία Ελλάδα;

Ποια κατάκτηση έζησε ως τελευταίος αυτοκράτορας ο Ρωμύλος Αυγουστύλος;

Σε ποια περιοχή νοτιοανατολικά της Μεσογείου βρέθηκαν οι πρώτες βιβλιοθήκες του κόσμου;

Ποιος ρωμαίος αυτοκράτορας πήρε τον τίτλο του Αυγούστου; Επί των ημερών του έζησε ο Ιησούς Χριστός.

Ποιος αρχαίος φιλόσοφος έγραψε την "Πολιτεία";

Πώς ονομάστηκε η επιδημία βουβωνικής πανώλης που αποδεκάτισε την Ευρώπη στον Μεσαίωνα;

Ποιος λαός του Βορρά κατέκτησε τη Ρώμη το 476 μ.Χ.;

Ποιος ρωμαίος αυτοκράτορας εδραίωσε τον Χριστιανισμό στην αυτοκρατορία;

ΠΟΙΑ ΠΟΛΗ ΤΗΣ ΒΟΡΕΙΑΣ ΙΤΑΛΙΑΣ ΕΙΝΑΙ ΔΙΑΣΗΜΗ ΓΙΑ ΤΑ ΨΗΦΙΔΩΤΑ ΤΗΣ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΥΣΩΛΕΙΟ ΤΗΣ GALLA PLACIDIA ;

ΠΟΙΑΣ ΤΕΧΝΟΤΡΟΠΙΑΣ ΕΙΝΑΙ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΗ Η ΓΛΥΠΤΙΚΗ ΣΤΙΣ ΚΡΗΝΕΣ ΤΗΣ ΠΛΑΤΕΙΑΣ ΝΑΒΟΝΑ (Piazza Navona) ΣΤΗ ΡΩΜΗ;

Η ελλειψοειδής μορφή της πλατείας Ναβόνα αποτυπώνει την απομάκρυνση από το ένα και μοναδικό κέντρο οργάνσης του χώρου, που ήταν το σημείο αναφοράς της Αναγέννησης. Η piazza με τις κρήνες του Μπερνίνι, στη Ρώμη, εξελίχθηκε σε αντιπροσωπευτική της τεχνοτροπίας του Μπαρόκ.

ΠΟΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΤΑΞΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΕ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΤΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΜΑΡΤΙΝΟΥ ΛΟΥΘΗΡΟΥ;

Κρίνοντας από τη φιλοξενία του Λούθηρου στο Βάρτμπουργκ της Σαξονίας κατά την περίοδο της καταδίωξής του από τον γερμανό αυτοκράτορα και από τον Πάπα, συμπεραίνουμε ότι η παλιά φεουδαρχική τάξη των γερμανικών κρατιδίων ήταν ο ισχυρότερος σύμμαχός του.

ΠΟΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΥΡΙΑΡΧΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΤΡΟΠΙΑΣ ΤΟΥ ΜΠΑΡΟΚ ΣΤΙΣ ΕΙΚΑΣΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ;

Κυρίαρχο στοιχείο της τέχνης του Μπαρόκ είναι η έξαρση των συναισθημάτων, η επιβλητικότητα και η υπερβολή.

ΠΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΚΥΡΙΟΙ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΙ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΟΡΘΟΛΟΓΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΩΝ 16ου ΚΑΙ 17ου ΑΙΩΝΩΝ;

Κυριότεροι εκπρόσωποι του ευρωπαϊκού ορθολογισμού κατά τον 16ο και τον 17ο αιώνα ήταν ο Descartes (Καρτέσιος), ο Τhomas Hobbes(Χομπς), o Baruch Spinoza (Σπινόζα) και ο Leibniz (Λάιμπνιτς).

ΠΟΙΑΣ ΤΕΧΝΟΤΡΟΠΙΑΣ ΕΙΝΑΙ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΑ ΤΑ ΑΝΑΚΤΟΡΑ ΤΩΝ ΒΕΡΣΑΛΛΙΩΝ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΥ ΤΟΥ ΔΕΚΑΤΟΥ ΤΕΤΑΡΤΟΥ;

Τα ανάκτορα των Βερσαλλιών είναι αντιπροσωπευτικό έργο της ακμής του ΚΛΑΣΙΚΙΣΜΟΥ στη γαλλική αρχιτεκτονική.

ΠΟΙΕΣ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΚΥΡΙΟΤΕΡΕΣ ΧΩΡΕΣ ΔΙΑΔΟΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΛΒΙΝΙΣΜΟΥ;

Μετά από την Ελβετία, που υπήρξε η κύρια έδρα ανάπτυξής του, ο Καλβινισμός διαδόθηκε κυρίως στη Γαλλία, στις Κάτω Χώρες, στην Ελβετία και στη Σκωτία.

ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΠΟΥ ΓΕΝΝΗΣΕ ΤΟΝ ΝΕΩΤΕΡΟ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟ;

Ο προτεσταντισμός διαμόρφωσε συγκεκριμένη αντίληψη περί εργασίας, και προϊόν αυτής της αντίληψης υπήρξε ο Καπιταλισμός.

ΤΙ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΤΟΥ ΛΑΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΞΟΥΣΙΑ, ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΜΑΣ ΧΟΜΠΣ;

Κατά τον Άγγλο φιλόσοφο Τόμας Χομπς, ο μόνος τρόπος να προστατευτούμε από την ανεξέλεγκτη επιδίωξη της ικανοποίησης εγωιστικών συμφερόντων σε βάρος των άλλων -επιδίωξη που χαρακτηρίζει όλους τους ανθρώπους- είναι να εκχωρήσουμε την εξουσία της διακυβέρνησης σε μια κεντρική αρχή η οποία θα επιβάλλει την τάξη και θα ρυθμίζει τις σχέσεις μας.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΚΕΙΜΕΝΟ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ ΤΗΝ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΤΟΥ ΝΤΕΚΑΡΤ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΑ ΜΕΛΗ ΕΝΟΣ ΛΑΟΥ: “Να βρεθεί μια μορφή συνένωσης που θα υπερασπίζεται και θα προστατεύει με όλη τη δύναμη από κοινού το πρόσωπο και τα αγαθά κάθε μέλους, κατά τρόπο ώστε ο καθένας, αν και σχηματίζει ενιαίο σώμα με όλους, θα υπακούει ωστόσο μόνο στον εαυτό του και θα παραμένει το ίδιο ελεύθερος όσο και πριν. Αυτό είναι το θεμελιώδες πρόβλημα στο οποίο το κοινωνικό συμβόλαιο δίνει τη λύση. [...] Οι όροι του συμβολαίου τούτου είναι έτσι προσδιορισμένοι από τη φύση της πράξης αυτής, ώστε η παραμικρή τροποποίηση θα τους έκανε μάταιους και αναποτελεσματικούς. Αν και δεν έχουν ίσως διατυπωθεί ποτέ ρητά, είναι παντού οι ίδιοι. Παντού έχουν γίνει δεκτοί και τους αναγνωρίζουν σιωπηρά. [...] Οι υποχρεώσεις που μας συνδέουν με το κοινωνικό σώμα είναι δεσμευτικές μόνον επειδή είναι αμοιβαίες· και η φύση τους είναι τέτοια, ώστε, εκπληρώνοντάς τες, δεν μπορούμε να εργαζόμαστε για τον άλλον χωρίς ταυτόχρονα να εργαζόμαστε και για τον εαυτό μας”. (Ρενέ Ντεκάρτ, Στοχασμοί περί της πρώτης φιλοσοφίας).

Ο Ρενέ Ντεκάρτ έχει την αντίληψη πως υπάρχει μια κοινή συμφωνία (συμβόλαιο) ανάμεσα στα μέλη κάθε κοινωνίας που καθορίζει και προστατεύει τα όρια των ατομικών δικαιωμάτων. Αυτή η συμφωνία δεσμεύει κάθε μεμονωμένο μέλος ακριβώς γιατί είναι αμοιβαία.

ΝΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΕΤΕ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΥ ΚΟΛΜΠΕΡ, ΕΠΙ ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΥ ΔΕΚΑΤΟΥ ΤΕΤΑΡΤΟΥ.

Ο Κολμπέρ εφάρμοσε τον κρατικό προστατευτισμό στην οικονομία. Ο κρατικός παρεμβατισμός αυτού του τύπου ονομάστηκε "κολμπερτισμός".

ΠΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΚΥΡΙΟΤΕΡΟΙ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΙ ΤΗΣ ΦΩΤΙΣΜΕΝΗΣ ΔΕΣΠΟΤΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΤΟΥ 18ου ΑΙΩΝΑ;

Οι γνωστότεροι εκπρόσωποι της "πεφωτισμένης" απολυταρχίας στην Ευρώπη του 18ου αιώνα ήταν ο Ιωσήφ Β’ της Αυστρίας (σε μικρότερο βαθμό και η μητέρα του Άννα Θηρεσία), ο Φρειδερίκος ο Μέγας της Πρωσίας και η Μεγάλη Αικατερίνη της Ρωσίας.

ΝΑ ΑΝΑΦΕΡΕΤΕ ΤΡΕΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ

Τρια χαρακτηριστικά ονόματα επιστημόνων της Αναγέννησης ήταν οι Λεονάρντο Ντα Βίντσι, Αντρέ Βεζάλ (ιους) και Ιωάννης Γουτεμβέργιος.

ΠΟΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΤΑΞΗ ΩΦΕΛΗΘΗΚΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΙΣΡΟΗ ΧΡΥΣΟΥ ΚΑΙ ΑΡΓΥΡΟΥ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ, ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ ΤΩΝ ΙΣΠΑΝΩΝ, ΤΩΝ ΠΟΡΤΟΓΑΛΩΝ, ΤΩΝ ΟΛΛΑΝΔΩΝ, ΤΩΝ ΒΕΛΓΩΝ, ΤΩΝ ΑΓΓΛΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΓΑΛΛΩΝ ΕΞΕΡΕΥΝΗΤΩΝ; ΠΟΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ ΛΙΜΑΝΙΑ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΑΝ ΣΤΙς ΘΑΛΑΣΣΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΧΩΡΩΝ, ΜΕ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΤΗ ΣΥΡΡΙΚΝΩΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΗΣ ΤΗΣ ΒΕΝΕΤΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΓΕΝΟΒΑΣ ΣΤΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ;

Από τις νέες οικονομικές καταστάσεις που διαμορφώθηκαν στις μητροπόλεις της Ισπανίας, της Πορτογαλίας, της Ολλανδίας, του Βελγίου, της Αγγλίας και της Γαλλίας κυρίως επωφελήθηκαν και πλούτισαν οι μεταπράτες, οι έμποροι και οι τραπεζίτες, με αποτέλεσμα να ενισχυθεί σημαντικά η δύναμη της αστικής τάξης. Μετά από την ανακάλυψη του Νέου Κόσμου, τα λιμάνια της Σεβίλλης, της Λισαβόνας και της Αμβέρσας απέκτησαν μεγαλύτερη οικονομική δραστηριότητα από εκείνα της Βενετίας και της Γένοβας.

ΝΑ ΣΧΟΛΙΑΣΕΤΕ ΤΟ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΡΑΠΤΗ ΑΝΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΥ ΝΤΕ ΛΑΣ ΚΑΖΑΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΙΑ ΤΗΣ ΙΣΠΑΝΙΑΣ. ΑΝ ΗΣΑΣΤΑΝ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΙΑ ΤΗΣ ΙΣΠΑΝΙΑΣ, ΠΩΣ ΘΑ ΑΝΤΙΔΡΟΥΣΑΤΕ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ; " Οι Ισπανοί βρέθηκαν ανάμεσα στους Ινδιάνους όπως οι λύκοι, οι τίγρεις και τα αιμοβόρα λιοντάρια πεινασμένα για πολλές μέρες. Εδώ και σαράντα χρόνια, δεν κάνουν τίποτα άλλο από να τους κάνουν κομμάτια, να τους τουφεκίζουν, να τους βασανίζουν και να τους εξοντώνουν με τόση ωμότητα, ώστε το νησί Κούβα είναι σήμερα ερημωμένο από κατοίκους... Αν οι χριστιανοί έχουν καταστρέψει τόσες και τόσες ψυχές, το έκαναν με μοναδικό σκοπό να αποκτήσουν χρυσάφι και να πλουτίσουν όσο το δυνατόν γρηγορότερα".

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΟΣ: Ο Bartolome de Las Casas (A Brief Account of the Destruction of the Indies)δηλώνει ξεκάθαρα πως οι ισπανοί εξερευνητές ήταν αποφασισμένοι με κάθε μέσον να επωφεληθούν των κατακτήσεών τους και να βγάλουν, βαθμιαία, τους βασιλείς της Αραγωνίας και της Καστίλλης έξω από τα "ντομίνιά" τους, καταχρώμενοι της βασιλικής εύνοιας. Φρόντισαν, μάλιστα, ώστε ο ρόλος των βασιλέων να φανεί πλέον κυριαρχικός πάνω στη νέα περιοχή της "Ισπανιόλα", και όχι ρόλος προασπιστών της χριστιανικής πίστης.